Keten Duurzaam Varkensvlees en de duurzame varkenshouderij van Verhoeven

Keten Duurzaam Varkensvlees (KDV) staat voor een duurzame manier varkens houden zodat iedereen kan genieten van een verantwoord stukje varkensvlees. Onder duurzaam verstaan we: blijvende verbeteringen op het gebied van dierenwelzijn én milieu. Een integrale benadering die ons van single issue-initiatieven onderscheid.

De stichting is een samenwerkingsverband tussen Nederlandse varkensboeren, een slachterij, grossiers, slagers, vleeswarenproducenten, retailbedrijven en cateraars. De stichting stelt strenge eisen aan dierwelzijn en milieu, maar helpt ook om eraan te voldoen. De Hoeve BV voert de regie over de KDV-keten.

Wat is Keten Duurzaam Varkensvlees?

Keten Duurzaam Varkensvlees is ruim 20 jaar geleden opgezet. Binnen de keten zijn 300 varkenshouders actief. Het centrale thema is ketensamenwerking en kennisdeling. Dat laatste werkt meestal kostprijsverlagend. Oftewel: een hogere marge behalen.

KDV is een 100% Nederlandse keten, met al meer dan 300 aangesloten boerderijen, vleesverwerkers, slagers en retailers. In deze keten brengen de 350 deelnemers tussen de 800.000 en 1 miljoen varkens per jaar groot op een duurzamere manier.

Stichting Keten Duurzaam Varkensvlees is een samenwerkingsverband tussen Nederlandse varkensboeren, een slachterij, grossiers, slagers, vleeswarenproducenten, retailbedrijven en cateraars. Om de Keten Duurzaam Varkensvlees te blijven verbeteren en niet alleen voor nu maar ook voor de toekomst oplossingen paraat te hebben, werken we al sinds onze oprichting in 1997 samen met kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheid.

Waarom verduurzaming van varkensvlees nodig is

Het beeld van de huidige varkenssector toont somber: varkensboeren houden niet of ternauwernood hun hoofd boven water. Aan varkensvlees kleeft een negatief imago: een product van een grootschalige sector met een forse negatieve milieu-impact en veel dierenleed.

Het belang van milieu moet voorop staan, alsook de positieve effecten op volksgezondheid en integere omgang met de dieren. In 2020 wil KDV dat alle deelnemende bedrijven het belang van het milieu voorop hebben staan, bijvoorbeeld energieneutraliteit, en positieve effecten hebben op de volksgezondheid, denk aan antibioticavrije productie.

Ook echt integer omgaan met de dieren, zoals geen ingrepen als het knippen van varkensstaarten, is een doel op de iets langere termijn. Voorwaar geen makkelijke opgave.

KDV heeft Het Groene Brein daarom gevraagd of dit een reële wens is en, zo ja, op welke wijze dit handen en voeten moet krijgen. Het Groene Brein heeft de vraag van KDV voorgelegd aan onder andere prof. dr. John Grin van de Universiteit van Amsterdam, dr. Emiel Wubben en dr. Bram Bos, beiden van Wageningen University & Research.

De integrale aanpak van KDV

Uit twee interactieve, interdisciplinaire sessies zijn vijf aanbevelingen voortgekomen. Zo is er een idee ontstaan voor een meervoudig verdienmodel rondom het verwaarden van fosfaat uit mest in samenwerking met onder andere een waterschap.

Concrete stappen zijn gezet rondom een andere aanbeveling: het opwekken van biogas uit varkensmest door monovergisting. In potentie slaat KDV hiermee twee vliegen in één klap: het oplossen van het mestprobleem en het produceren van energie.

De stichting richt zich niet op één afzonderlijke maatregel, maar op blijvende verbeteringen op het gebied van dierenwelzijn én milieu. Binnen de verschillende pijlers worden innovatieve projecten opgezet om gezamenlijk te onderzoeken wat beter kan.

De rol van Hans Verhoeven en De Hoeve

Hans Verhoeven runt samen met zijn vrouw Diny en medewerkers de demoboerderij van Keten Duurzaam Varkensvlees. Hier wordt gewerkt aan integraal duurzame ontwikkelingen voor de varkenshouderij.

Verhoeven is een van de initiatiefnemers van KDV. Boerderij De Hoeve in Valkenswaard is de demoboerderij van Keten Duurzaam Varkensvlees. Eigenaar Hans Verhoeven, varkensboer en initiatiefnemer van de keten, beproeft op zijn boerderij innovatieve ideeën en concepten ten behoeve van de hele keten.

Vanwege zijn visie, wilskracht en doorzettingsvermogen werd hij in 2014 verkozen tot Agrarisch Ondernemer van het Jaar. In 2014 bouwde hij op zijn bedrijf ‘de stal van de toekomst’ met innovaties op het gebied van dierwelzijn en milieu.

De Stal van de Toekomst

Hans Verhoeven van varkenshouderij De Hoeve in het Brabantse Valkenswaard startte een nieuw stalconcept: ‘De Stal van de Toekomst’. Het nieuwe project waar Verhoeven zich op stortte, ‘De Stal van de Toekomst’, past bij de doelstellingen van KDV.

De kern van dit nieuwe concept is het direct scheiden en vergisten van dagverse varkensmest. De energie die gewonnen wordt, gebruikt hij weer op het bedrijf.

Brabant heeft de milieueisen aangescherpt en voert deze 6 jaar eerder in. Hierdoor is de focus komen te liggen op ammoniakreductie. Het plaatsen van een luchtwasser ligt dan voor de hand.

Verhoeven beschouwt dit echter als een ‘end of pipe-oplossing’. Ammoniakreductie is een issue, maar er zijn meer aandachtspunten. De doelstelling van KDV is om integraal naar het ammoniakvraagstuk te kijken. Dat betekent in dit geval: ook aandacht voor dierenwelzijn, arbeid en het verdienmodel.

Daarom is gekeken naar een stalsysteem met een bredere oplossing, waarin ammoniakreductie een centrale rol speelt.

Ammoniak voorkomen in plaats van alleen filteren

Het nieuwe stalconcept maakt een luchtwasser overbodig. Met dit project wordt geprobeerd het ontstaan van ammoniak in de stal tegen te gaan. Dit gebeurt door dagverse mest dagelijks uit de stal te verwijderen.

Zodoende verbetert het klimaat in de stal en neemt de diergezondheid toe. Dit leidt uiteindelijk tot lagere kosten en meer dierwelzijn.

Ammoniak tegengaan is een andere zienswijze dan reductie via een luchtwasser. Bij een luchtwasser wordt ammoniak, maar ook fijnstof en geur, aan het eind van de stal uit de lucht gefilterd.

Volgens Verhoeven heeft deze techniek op het klimaat ín de stal echter geen positief effect. Terwijl juist een goed stalklimaat noodzakelijk is om te komen tot gezondere dieren, beter dierenwelzijn, een fijne leefomgeving en betere technische en economische resultaten.

Dagverse mest als uitgangspunt

Na jaren van innovatie, onderzoeken en investeren is Hans Verhoeven er met Keten Duurzaam Varkensvlees in geslaagd een integraal duurzame stal te ontwikkelen die voldoet aan de wetgeving zonder gebruik van een luchtwasser.

Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat de mest dagelijks uit de stal wordt gehaald. Daardoor voorkomen we dat zich überhaupt ammoniak en andere kwalijke gassen ontwikkelen, wat het filteren van de lucht aan het eind van de stal overbodig maakt.

Deze techniek biedt ook de mogelijkheid om door middel van vergisten van de dagverse mest de kringloop volledig te kunnen sluiten. Verhoeven is ervan overtuigd dat dit de oplossing is voor een duurzame varkenshouderij in Noord-Brabant en in de rest van Nederland.

Monovergisting van varkensmest

De dagverse mest uit de Stal van de Toekomst van Hans Verhoeven wordt nuttig aangewend. In een monovergister wordt deze mest omgezet in biogas.

De vergister is echter anders dan veel andere vergisters in Nederland. De meeste vergisters zijn geroerde vergisters, waarbij mest die steeds wordt toegevoegd, vermengd wordt met datgene wat al in de vergister zit.

Bij Verhoeven wordt gewerkt met een propstroomvergister. De verse mest komt als een ‘prop’ in de propstroomvergister en wordt in z’n geheel door de vergister geleid, waarbij natuurlijk wel enige vermenging plaatsvindt.

Er zijn aanwijzingen dat deze vergister meer biogas oplevert, maar dat is nog niet vastgesteld. Voorlopig wordt vooral gekeken of zo’n vergister op de boerderij goed te gebruiken is en hoe de techniek kan worden geoptimaliseerd.

Waarom verse mest meer biogas kan opleveren

Meestal blijft mest een maand of zes in de kelder onder de stallen. Intussen worden nuttige stoffen in die mest afgebroken en komt er ammoniak en methaangas vrij.

Dat is slecht voor het milieu, het stinkt en is ongezond voor de dieren en de boer. Daarom is het beter de mest dagelijks uit de stal te verwijderen.

Volgens Nico Verdoes, onderzoeker bij Wageningen University & Research, levert verse mest zo’n zesmaal meer biogas op dan oude mest. Van het biogas wordt weer warmte en elektriciteit gemaakt, die Verhoeven op zijn boerderij gebruikt.

Het digestaat, datgene dat overblijft uit de vergister, is dunner dan normale mest en makkelijker opneembaar door de gewassen op het land. Bovendien is het geurloos.

Biogas, stikstof en de circulaire landbouw

Ton Voncken, deskundige op het gebied van biomassa en duurzame energie, is enthousiast over de methode om dagverse mest te gebruiken voor de opwekking van biogas.

We hebben dat biogas in de toekomst hard nodig om te voorzien in onze duurzame energiemix. Onze maatschappij kan niet alleen draaien op elektronen uit zon- en windenergie, er zijn ook moleculen nodig en die komen uit biomassa.

Met mestscheiding bij de bron wordt ook een dubbelslag gemaakt: koolstof wordt ingezet voor biogasproductie en de stikstof in de mest wordt vastgelegd voor hergebruik. Stikstof is nodig voor de productie van voedsel.

Biogas wordt gevormd uit koolstof in mest. In verse mest zit meer koolstof dan in oude mest. De koolstof in drijfmest die langer in opslag zit, wordt afgebroken en verdwijnt in de lucht. Dat geldt ook voor de aanwezige stikstof in mest.

Vanuit het oogpunt van milieu is dat ongewenst. In het kader van verduurzaming heeft Verhoeven volgens Voncken een ingenieuze manier bedacht om dagelijks de mest vers uit de stal te krijgen. Die wordt vergist, waarna biogas ontstaat.

Het op grote schaal produceren van biogas is belangrijk nu we met z’n allen hebben afgesproken dat we in 2050 CO2-neutraal zijn. Het gebruik van fossiele brandstoffen ligt dan achter ons.

Terugwinning van stikstof

Tot nog toe wordt stikstofkunstmest geproduceerd met behulp van aardgas. Door massaal stikstofkunstmest in te zetten is de voedselproductie sterk gestegen, maar is ook meer stikstof in het aardsysteem gebracht dan dat het zelf circulair kan handelen.

Met nadelige gevolgen voor het grondwater en de biodiversiteit. Efficiënter gebruik van stikstof is daarom van belang.

Het systeem van Verhoeven produceert duurzame energie in de vorm van biogas en er wordt stikstof teruggewonnen, waardoor geen aardgas meer nodig is om kunstmest te maken. Dubbel winst en een perfect voorbeeld van moderne circulaire landbouw.

Financiële haalbaarheid van monovergisting

De financiën van het plan lijken gunstig. De investering per monovergister is ongeveer € 650.000 per boerderij, maar met een opbrengst van ongeveer € 150.000 per jaar is de terugverdientijd minder dan vijf jaar.

Dit laatste idee is interessant vanuit het standpunt van institutionele beleggers die meer in Nederland willen investeren. Daarom is er uit het project een investeringsvoorstel bij de pensioensector via de Nederlandse Investeringsinstelling neergelegd.

Ontwikkeling en toepassing van het stalsysteem

Ongeveer 3 jaar geleden werd het systeem op het bedrijf ontwikkeld voor vleesvarkens. Daarna werd het uitgerold voor de andere categorieën, zoals dragende zeugen en gespeende biggen.

Het systeem is vooral ontwikkeld voor aanpassingen aan bestaande stallen, maar kan ook toegepast worden bij nieuwbouw. De komende tijd wordt het systeem getest op enkele stalafdelingen bij verschillende bedrijven.

Het systeem had aanvankelijk een proefstalstatus. Binnen nu en 2 jaar werd verwacht dat het systeem officieel erkend zou zijn door de Maatlat Duurzame Veehouderij, het MDV-certificaat. Vanaf dat moment kan elke varkenshouder het systeem toepassen.

Metingen en erkenning

Maar alleen de ontwikkeling van de Stal van de Toekomst is niet genoeg, meent Verhoeven. De uitdaging is ervoor te zorgen dat alle varkenshouders deze technieken op het eigen bedrijf kunnen toepassen.

Daarom worden in de Stal van de Toekomst de ammoniak-, geur- en fijnstofuitstoot gemeten. Ook wordt bewezen dat de dieren gezond opgroeien.

Op die manier wordt het een goedgekeurd systeem dat andere varkenshouders ook mogen toepassen op hun bedrijf. Maar om dit proces volledig te kunnen afronden, is het nodig dat op meerdere locaties metingen worden gedaan.

Daarbij is hulp nodig van gemeenten die vergunningen hiervoor mogelijk maken. Maar ook van financiers die buiten de gebaande paden meedenken met varkenshouders.

Certificering binnen KDV

Alle KDV-partners werken volgens strenge eisen op het gebied van milieu, dierenwelzijn en diergezondheid. De Hoeve Certificering controleert of hieraan wordt voldaan én zet haar eigen ervaring binnen de varkenshouderij in om nieuwe ketenpartners middels een praktijkgerichte aanpak te ondersteunen bij de implementatie van de criteria.

Onafhankelijke beoordeling

Ten behoeve van de certificering vindt op het bedrijf een onafhankelijke doorlichting plaats. De huidige prestaties van het bedrijf worden in kaart gebracht en er worden direct handvatten geboden om de bedrijfsvoering te verbeteren.

De varkenshouder staat daar niet alleen voor. De Hoeve Certificering en KDV helpen door hun kennis en ervaring te delen. Daarnaast staat de KDV-boerderijcoach klaar om waar nodig ondersteuning te bieden.

Milieu

De Hoeve Certificering meet de prestaties van het bedrijf op het gebied van fosfaat-, stikstof-, koper- en zinkuitstoot. Hiervoor worden de voerjaaroverzichten opgevraagd.

Daarnaast wordt de ammoniakuitstoot berekend. Voor deze berekening zijn de omgevingsvergunning en plattegrondtekening nodig. De Hoeve Certificering ondersteunt bij het aanleveren van de juiste gegevens.

Energie

KDV streeft naar een energieneutrale varkenshouderij. In aanloop naar dit doel voert De Hoeve Certificering een energiescan uit.

Hiervoor worden het jaarlijkse gas- en elektriciteitsverbruik opgevraagd. Vanuit KDV is individuele begeleiding beschikbaar om te adviseren over hoe energie kan worden bespaard en uiteindelijk zelf energie kan worden geproduceerd.

Diergezondheid en antibioticagebruik

KDV streeft naar een zeer hoge diergezondheid en een laag antibioticagebruik. Om op het bedrijf de diergezondheid te kunnen meten, worden bij de IKB-controle-instantie de dierdagdoseringen opgevraagd.

Bij deelname aan KDV helpt de boerderijcoach proactief bij het minimaliseren van antibioticagebruik. Zo kan KDV varkensvlees produceren van dieren met een antibioticavrij leven.

Smart Farming en individuele dierregistratie

Wanneer een varkenshouder onderdeel wordt van KDV, neemt hij automatisch deel aan Smart Farming. Iedere big krijgt bij de geboorte een RFID-oormerk waarop alle individuele diergegevens zoals geboortedatum, geslacht en genetica van de vader en de moeder worden geregistreerd.

Ook eventuele behandelingen met bijvoorbeeld antibiotica worden hierop vastgelegd. Deze informatie wordt gekoppeld aan de slachtresultaten.

Met dit systeem kan elk varken van de geboorte tot aan de slachterij individueel worden gevolgd. Dat stelt KDV in staat de met antibiotica behandelde dieren uit te selecteren en levert voor de varkenshouder interessante managementinformatie op.

In plaats van informatie over het gemiddelde van een groep varkens ontvangt de varkenshouder inzicht in de prestaties van elk individueel dier. Zo ontdekt hij snel waar winst te behalen valt en kan hij zijn bedrijfsvoering daarop afstemmen.

Alle benodigdheden met betrekking tot Smart Farming worden door KDV verzorgd en geleverd.

CO2-footprint van KDV

Sinds 2022 wordt de CO2-footprint van alle deelnemende varkenshouders berekend. Hiervoor wordt een LCA-methodiek gebruikt die mede ontwikkeld is door Blonk Consultants.

Met de resultaten kan worden aangetoond wat de CO2-footprint is van Keten Duurzaam Varkensvlees. Ook kan in beeld worden gebracht waar mogelijkheden voor verbetering in de toekomst liggen, zodat de CO2-footprint nog verder verlaagd kan worden.

Dierenwelzijn en het onderzoek ‘Lange staarten’

Varkenshouders van de Keten Duurzaam Varkensvlees starten in samenwerking met Unilever het onderzoek ‘Lange staarten’. Doel van dit onderzoek is om inzicht te krijgen in de oorzaken van staartbijten bij varkens en het in kaart brengen van de mogelijkheden om staartbijten te voorkomen.

De KDV-boeren zijn continu op zoek naar nieuwe manieren om duurzamer te kunnen ondernemen op het gebied van milieu én dierwelzijn. Het couperen van staarten bij varkens staat hoog op de maatschappelijke agenda.

Staartbijten is echter een complex onderwerp met een veelheid aan oorzaken en factoren, dat niet op te lossen is met één simpele maatregel. Goed onderzoek is daarom noodzakelijk, maar voor individuele boeren moeilijk op te pakken.

Dankzij de kracht van de keten kunnen zij dit soort complexe projecten gezamenlijk effectief aanpakken. In de afgelopen jaren hebben de boeren dit onder andere laten zien met het antibioticaproject waarmee het antibioticagebruik binnen de keten aanzienlijk gereduceerd is.

De demoboerderij als onderzoeksplek

Dat het onderwerp staartbijten niet alleen een issue is voor de varkenshouderij zelf, maar ook voor de afnemers, blijkt uit de steun die Unilever de keten geeft bij dit onderzoek.

Het onderzoek start op de demoboerderij van KDV van varkenshouder Hans Verhoeven. Dankzij de financiële steun van KDV én Unilever is Verhoeven in staat het staartbijten op zijn boerderij te onderzoeken, om er zo voor te zorgen dat alle boeren uit de hele keten en de gehele varkenshouderij beter inzicht krijgen in de problematiek.

De boerderij van Verhoeven is een plaats waar innovatieve ideeën en concepten ten behoeve van de hele keten worden beproefd. In 2014 bouwde hij op zijn bedrijf ‘de stal van de toekomst’ met innovaties op het gebied van dierwelzijn en milieu.

Samenwerking als basis voor verduurzaming

Stichting KDV is een samenwerking tussen De Hoeve en slachterij Westfort. Binnen deze samenwerking zijn de taken duidelijk verdeeld. Westfort doet de inkoop van vleesvarkens en de vleesafzet en De Hoeve regelt bijvoorbeeld de certificering voor deelnemers.

Daarnaast is er een externe commissie die adviseert over zaken als voermanagement, diergezondheid en energiebesparing. De KDV-keten brengt verschillende schakels bij elkaar: varkenshouders, slachterijen, grossiers, slagers, retail, horeca en vleeswarenproducenten.

Het grote pluspunt van werken binnen de stichting is dat de kosten beter inzichtelijk zijn. Zo kan iedere deelnemer zijn resultaten, technisch, financieel en op het gebied van diergezondheid, gemakkelijk vergelijken met andere deelnemers.

Een varkenshouder kan zodoende beter sturen op zijn bedrijf. Ook staat de producent in verbinding met de slachterij.

Data, transparantie en rendement

Het principe ‘blockchaintechnologie’ wordt al 20 jaar toegepast. De slachtdata van elk individueel varken, zoals uitval, salmonellastatus en genetica, worden verzameld.

Uit deze gegevens wordt geprobeerd lering te trekken met als doel de kostprijs te verlagen. Naar de consument toe wil KDV zo transparant mogelijk zijn. Ook dan komt deze data van pas.

Qua opbrengsten is het aan de deelnemende varkenshouders om te streven naar het maximale. Elke varkenshouder kan zelf sturen, zodat hij zo goed mogelijk scoort op de uitbetalingstabel.

Een hogere opbrengst kan bijvoorbeeld behaald worden door met Pietrain-genetica te sturen op vleeskwaliteit, in plaats van om zoveel mogelijk kilo’s te produceren. Bij een goed management levert een ‘moeilijker’ varken vaak meer op.

Soms levert duurder voer van betere kwaliteit uiteindelijk ook een hoger rendement op. Het doel is niet noodzakelijk om meer varkens te houden, maar om met hetzelfde aantal varkens meer te verdienen.

De toekomst van de Nederlandse varkenshouderij

Verhoeven verwacht niet dat de varkensbedrijven in Nederland nog veel groter worden. Groter worden levert vaak niet direct meer rendement op, omdat de factor arbeidsbesparing op een keer bereikt is.

Waarschijnlijk gaat Nederland toe naar minder varkensbedrijven met meer locaties. Binnen KDV is groei geen doel op zich. Het doel is om betere afzetmarkten te bedienen.

Zo kan KDV varkensvlees produceren van dieren met een antibioticavrij leven. Dit is van toegevoegde waarde voor de consument. Om dit te borgen, komt blockchaintechnologie goed van pas.

tags: #keten #duurzaam #varkensvlees #verhoeven