Gezond eten en drinken betekent vooral gevarieerd eten, voldoende groente, fruit, volkorenproducten, peulvruchten, noten en passende eiwitbronnen kiezen, en niet te veel producten met suiker, zout, verzadigd vet of alcohol gebruiken. Een gezond voedingspatroon voorziet in voldoende energie en voedingsstoffen, terwijl de energie-inname in balans blijft met het energieverbruik.
Gezonde voeding helpt bij groeien, bewegen, vitaliteit en gezond ouder worden, en verkleint het risico op onder meer diabetes type 2, hart- en vaatziekten en sommige vormen van kanker. Drink vooral water en thee zonder suiker, eet op vaste momenten en stem de hoeveelheid voeding af op leeftijd, lichaamsbouw, geslacht, lichamelijke activiteit en gezondheid.
Wat betekenen eten, drinken en voeding?
Voeden betekent het geven van eten en/of drinken aan een persoon die hiertoe niet volledig zelfstandig in staat is, zoals een zuigeling of jonge peuter. Eten als zelfstandig naamwoord betekent voeding. Eten als werkwoord betekent het tot zich nemen van voedsel door een kind of jongere.
Het voedingsproces is het geheel van activiteiten vanaf het tot zich nemen van voedsel tot en met de vertering ervan. Het voedingsproces wordt verdeeld in drie fasen: eerst wordt honger waargenomen, wat leidt tot de behoefte aan voedsel en voedselinname; vervolgens wordt de voeding in de mond bewerkt en doorgeslikt; daarna volgt verzadiging bij de maag-darmpassage en de vertering van voedsel.
Het ervaren van honger en verzadiging is de belangrijkste regulerende factor. Een voedingspatroon is de combinatie van het soort voedingsmiddelen, de dagelijkse hoeveelheden per leeftijdscategorie en het stramien van eet- en drinkmomenten over de dag.
Waarom gezond eten en drinken belangrijk is
Je lichaam haalt bouwstoffen uit voeding. Als je gezond eet, krijg je voedingsstoffen binnen die je nodig hebt om te groeien, te bewegen en goed te functioneren.
Gezond eten en drinken maakt je fit en vitaal en draagt bij aan je lichamelijke en geestelijke gezondheid. Je krijgt alles binnen wat je nodig hebt, zoals eiwitten, vetten, koolhydraten, vitamines, mineralen, vezels en vocht.
Met gezonde voeding houd je makkelijker een gezond gewicht. Je verhoogt je weerstand en beperkt het risico op chronische ziekten, zoals diabetes, kanker en hart- en vaatziekten, en op vroegtijdig overlijden.
Gezond eten is ook goed voor de aarde. Door minder vlees en zuivel te eten kan bijvoorbeeld de uitstoot van broeikasgassen worden beperkt. Duurzaam voedsel voorziet in de voedingsbehoefte van mensen nu en in de toekomst en beschermt tegelijkertijd de ecologische systemen.
De basis van een gezond voedingspatroon
Een gezond voedingspatroon houdt in dat we niet te veel of te weinig eten, dat de energie-inname in balans is met het energieverbruik en dat de voedingssamenstelling overeenkomt met de aanbevelingen van de Gezondheidsraad.
Gezonde voeding bestaat uit veel plantaardige producten en weinig dierlijke producten. Eet gevarieerd en verdeel je eet- en drinkmomenten over de dag.
- Eet iedere dag groente en fruit.
- Kies vaak voor volkorenproducten.
- Eet regelmatig peulvruchten en ongezouten noten.
- Wissel af tussen vis, ei, peulvruchten, noten, vlees en vleesvervangers.
- Kies zachte of vloeibare vetten en oliën.
- Drink vooral water en thee zonder suiker.
- Eet weinig producten met veel suiker, zout en verzadigd vet.
- Eet zo weinig mogelijk bewerkt vlees.
- Kook zo vaak mogelijk zelf met verse producten.
De Schijf van Vijf als praktisch hulpmiddel
Het Voedingscentrum heeft de Richtlijnen Goede Voeding 2015 vertaald naar specifieke adviezen voor verschillende doelgroepen. Deze vertaalslag is vastgelegd in de Richtlijnen Schijf van Vijf.
De Schijf van Vijf vertaalt voedingsstoffen naar hoeveelheden en samenstelling van voedingsmiddelen, bijvoorbeeld van de benodigde hoeveelheid vezels naar het aantal sneden brood per dag. Daarbij wordt rekening gehouden met verschillen in behoeften tussen bevolkingsgroepen, zoals kinderen van verschillende leeftijden.
Probeer iedere maaltijd iets uit de verschillende vakken van de Schijf van Vijf te eten. De vijf vakken bestaan uit groente en fruit; volkorenbrood, ontbijtgranen, aardappelen, volkorenpasta, peulvruchten en noten; magere of halfvolle zuivel, vlees, vis, ei en vleesvervangers; vetten en olie; en dranken zoals water, thee, melk en filterkoffie zonder suiker.
| Onderdeel | Voorbeelden of richtlijn |
|---|---|
| Groente | 250 gram per dag |
| Fruit | 2 stuks per dag, ongeveer 200 gram |
| Volkorenproducten | Vezelrijke voeding, zoals volkorenbrood en volkorenpasta |
| Noten | Een handje ongezouten noten per dag |
| Vis | 1 keer per week, bij voorkeur vette vis |
| Zuivel | 2 à 3 porties magere of halfvolle zuivel per dag |
| Dranken | Ongeveer 1,5 liter vocht per dag, bij voorkeur water of thee |
Voedingsmiddelen die te veel zout, suiker, transvet of verzadigd vet bevatten, of te weinig vezels leveren, passen niet in de Schijf van Vijf. Producten buiten de Schijf van Vijf mogen af en toe, maar niet te vaak.
Voedingsstoffen: eiwitten, vetten en koolhydraten
De belangrijkste macronutriënten in voeding zijn eiwitten, vetten en koolhydraten. Voeding bevat daarnaast micronutriënten, zoals vitamines en mineralen.
Eiwitten
Eiwitten en de aminozuren waaruit ze zijn opgebouwd vormen niet alleen de basis van spieren, maar van alle cellen in het lichaam. Ze vormen de basis van het DNA en zijn onmisbare bouwstenen van iedere lichaamscel.
Eiwitten helpen bovendien bij de vertering van voedsel, de regulatie van de stofwisseling, het immuunsysteem, het samentrekken en ontspannen van spieren, de regulatie van de bloedstolling en het behoud van stevigheid en elasticiteit van weefsels zoals huid, pezen, ligamenten en gewrichten.
Van de twintig aminozuren die het menselijk lichaam als bouwsteen gebruikt, kan het lichaam er twaalf zelf maken. De overige acht zijn essentiële aminozuren die via de voeding moeten worden opgenomen.
Eiwitten zijn te vinden in dierlijke voedingsmiddelen zoals vlees, eieren en melkproducten, maar ook in plantaardige bronnen zoals noten, zaden en soja. Het is voor de meeste mensen raadzaam om dierlijke eiwitten aan te vullen met plantaardige eiwitten.
De hoeveelheid eiwit die iemand nodig heeft, hangt af van leeftijd, lichamelijke belasting en de aanwezigheid van ziekte. Ouderen en intensieve krachtsporters hebben bijvoorbeeld meer eiwit nodig dan jongere mensen die weinig bewegen.
Vetten
Vetten in voeding bestaan uit triglyceriden die zijn opgebouwd uit drie aan elkaar gekoppelde vetzuren. Tijdens de vertering worden deze triglyceriden gesplitst in losse vetzuren, die naar verschillende weefsels worden vervoerd en daar dienen als energiebron en bouwstenen van cellen.
Vetten zijn daarom een onmisbaar onderdeel van voeding. In voeding komen verzadigde vetzuren, enkelvoudig onverzadigde vetzuren, meervoudig onverzadigde vetzuren en transvetzuren voor.
Essentiële vetzuren zijn vormen van omega 3- en omega 6-vetzuren. Net als essentiële aminozuren moeten deze vetzuren uit de voeding komen, omdat het lichaam ze niet zelf uit andere vetzuren kan samenstellen.
Transvetten zijn ongunstig voor de gezondheid en komen vooral voor in bewerkt voedsel, zoals koekjes, snacks en kant-en-klare diepvriesmaaltijden. Onverzadigde vetzuren kunnen juist bijdragen aan een lager risico op hart- en vaatziekten.
Kies daarom bijvoorbeeld voor olie, zachte of vloeibare margarine, noten en vette vis in plaats van veel harde vetten. Verzadigd vet zit onder meer in roomboter, volvette kaas, worst, vet vlees, volle melkproducten en snacks.
Koolhydraten
Koolhydraten leveren een belangrijk aandeel aan de energiehuishouding. Ze vormen een belangrijke energiebron voor de hersenen en zijn vooral tijdens intensieve activiteiten belangrijk als energiebron voor de spieren.
De snelheid waarmee koolhydraten in het bloed komen, wordt aangeduid met de glycemische index. Producten die een snelle piek in de bloedsuikerspiegel veroorzaken, hebben een hogere glycemische index.
Voorbeelden van koolhydraten met een hoge glycemische index zijn witbrood, pasta, rijst, aardappelen, cruesli, snoep, frisdrank en fruitsap. Zulke voedingsmiddelen kunnen grotere schommelingen in de bloedsuikerspiegel en het energiepeil veroorzaken.
Vezels kunnen de glycemische index van koolhydraten verlagen en bevorderen bovendien het verzadigingsgevoel. Ook de combinatie van koolhydraten met vetten en eiwitten vertraagt de maaglediging en zorgt voor een geleidelijkere stijging van de glucosespiegel.
Vezels
Voedingsvezels zijn een aparte groep koolhydraten die door de darmen niet kunnen worden verteerd, omdat het lichaam niet over de noodzakelijke verteringsenzymen beschikt. Toch hebben vezels belangrijke functies.
Vezels vertragen de opname van koolhydraten vanuit de darm en bevorderen het verzadigingsgevoel doordat ze ruimte in de darmen innemen en vocht aantrekken.
Daarnaast stimuleren vezels de darmwerking door de peristaltiek te bevorderen. Vezelrijke voeding houdt de ontlasting soepel en helpt verstoppingsklachten voorkomen.
Groente, fruit, volkorenproducten en noten
Groente
Eet iedere dag minstens 250 gram groente of meer. Neem bijvoorbeeld groente bij de lunch, maak een salade of voeg groente toe aan de warme maaltijd.
Door verschillende soorten groente af te wisselen, krijg je uiteenlopende voedingsstoffen binnen. Groente levert onder meer vezels, vitamines en mineralen.
Fruit
Eet iedere dag ongeveer 200 gram fruit, wat overeenkomt met ongeveer twee stuks fruit. Fruit levert vitamines, mineralen en vezels en past binnen een gevarieerd voedingspatroon.
Het is beter fruit uit de hand te eten dan er een shake van te maken. Een glas sap drink je snel weg, terwijl het eten van meerdere stukken fruit meer tijd kost en door de vezels sterker verzadigt.
Volkorenproducten
Kies voor volkorenbrood, volkorenpasta, volk couscous, volkorenbulgur, zilvervliesrijst en havermout. Wissel volkorenproducten af met aardappelen.
Volkorenproducten bevatten veel voedingsvezels. Ook groente en fruit leveren vezels.
Noten
Eet iedere dag een handje ongezouten noten of pinda’s. Ongezouten noten zijn een gezonde snack, maar neem er niet te veel van omdat ze relatief veel calorieën bevatten.
Peulvruchten, zuivel, ei, vis en vlees
Peulvruchten
Eet verschillende soorten peulvruchten, zoals bruine bonen, witte bonen, kikkererwten, linzen, tofu, tempé, hummus en falafel.
Peulvruchten kunnen een belangrijke plantaardige eiwitbron zijn. Wie vlees eet, kan per week 250 gram of meer peulvruchten nemen; wie geen vlees eet, kan per week 430 gram nemen.
Zuivel en plantaardige alternatieven
Eet iedere dag een paar porties melkproducten, zoals melk, kwark of yoghurt. Kies ook iedere dag voor een plantaardige vorm, zoals sojayoghurt of sojadrink.
Als je kaas eet, eet dan maximaal 20 gram per dag en kies bijvoorbeeld voor 30+-kaas, mozzarella of cottagecheese. Magere en halfvolle melkproducten passen beter binnen een gezond voedingspatroon dan volvette varianten.
Ei en vis
Eet één keer per week vis, bij voorkeur vette vis zoals haring, zalm of makreel. Eieren kunnen onderdeel zijn van een gevarieerd voedingspatroon.
Wie geen vlees eet, kan per week vier of vijf eieren eten. Wie wel vlees eet, kan drie of vier eieren per week eten.
Vlees
Vlees is niet nodig voor de gezondheid. Wie vlees wil eten, kan in totaal niet meer dan 300 gram vlees per week nemen en bij voorkeur kiezen voor wit vlees, zoals kip.
Eet minder vaak rood vlees en maximaal 100 gram per week. Rood vlees is rundvlees, varkensvlees, schapenvlees en geitenvlees.
Eet zo weinig mogelijk bewerkt vlees, zoals hamburgers, worst, plakjes kipfilet en andere vleeswaren. Bewerkt vlees is niet gezond.
Drinken: hoeveel vocht heb je nodig?
Je lichaam heeft behalve eten ook voldoende vocht nodig. Voor kinderen vanaf 15 jaar en volwassenen is ongeveer 1,5 liter per dag genoeg, wat overeenkomt met ongeveer acht glazen.
Andere adviezen noemen 1,5 tot 2 liter per dag of ten minste 1,4 liter voor vrouwen en tussen 1,4 en 1,8 liter voor mannen. De vochtbehoefte kan verschillen per persoon en situatie.
Gezonde keuzes zijn water, thee zonder suiker, koffie zonder suiker, melk, karnemelk, yoghurtdrank en sojadrink zonder toegevoegde suiker.
Drink drie kopjes groene of zwarte thee per dag en kies bij koffie bij voorkeur voor koffie die door een papieren filter of koffiepads is gegaan. Drink niet meer dan vijf kopjes koffie per dag.
Drink liever geen vruchtensap, frisdrank, ijsthee en koude koffiedranken. Drink zo weinig mogelijk frisdrank en energiedrank, omdat daarin vaak veel suiker zit en de zuren slecht zijn voor de tanden.
Van de cafeïne in cola en energiedrankjes kun je klachten krijgen, zoals hartkloppingen, hoofdpijn en slaapproblemen. Wie slecht slaapt, kan beter niet te veel koffie en thee drinken.
Drink geen alcohol. Een ander advies is maximaal één glas alcohol per dag, maar geen alcohol drinken is de veiligste keuze.
Suiker, zout en verzadigd vet beperken
Minder suiker
Te veel suiker eten is ongezond. Eet daarom minder koek, snoep, taart en desserts met suiker.
Gebruik bijvoorbeeld plakjes banaan of aardbei op brood in plaats van jam of hagelslag. Kies ontbijtgranen zonder suiker en kook zelf met verse producten.
In kant-en-klare sauzen, soepen en maaltijden zit vaak suiker. Op etiketten kan suiker verschillende namen hebben, zoals glucosestroop, dextrine-maltose, fructosestroop, glucose-fructosestroop, honing, agavesiroop, ahornsiroop en kokosbloesemsuiker.
Minder zout
Je lichaam heeft zout nodig, maar te veel zout is ongezond en kan de bloeddruk verhogen. In veel producten zit al zout, waardoor de kans groot is dat iemand te veel binnenkrijgt.
Kook zelf en gebruik verse producten. Neem geen kant-en-klare sauzen, soepen en maaltijden, omdat daarin vaak veel zout zit.
Voeg geen extra zout toe aan maaltijden en gebruik ook geen maggi of bouillonblokjes, omdat daarin veel zout kan zitten. Geef smaak aan eten met kruiden, specerijen, geroosterde zaden en pitten.
- paprikapoeder
- peterselie
- selderij
- laurierblad
- nootmuskaat
- komijn
- koriander
- kruidnagel
- knoflook
- gember
- pijnboompitten
- sesamzaad
- zonnebloempitten
Kijk in de winkel hoeveel zout een product bevat en kies het product met het minste zout.
Minder verzadigd vet
Te veel verzadigd vet of transvet verhoogt het cholesterolgehalte in het bloed, waardoor de kans op hart- en vaatziekten toeneemt.
Kies voor producten met onverzadigde vetten, zoals halvarine in een kuipje, vloeibare margarine, olie, vette vis en noten. Kies ook voor magere en halfvolle producten.
Hoeveel calorieën heb je nodig?
De aanbevolen hoeveelheid calorieën per dag hangt onder meer af van leeftijd, geslacht, lichaamsbouw en lichamelijke activiteit.
| Groep | Richtwaarde uit het materiaal |
|---|---|
| Gemiddelde volwassen man | 2500 calorieën per dag |
| Gemiddelde volwassen vrouw | 2000 calorieën per dag |
| Kinderen tot 13 jaar | 1000 tot 2000 calorieën per dag |
Voor mensen die weinig bewegen gelden als richtwaarden 2500 kilocalorieën per dag voor mannen van 30 tot 50 jaar en 2000 kilocalorieën per dag voor vrouwen van 30 tot 50 jaar.
Hoe actiever je leefstijl, hoe meer calorieën je gebruikt. Wie een paar keer per week sport, gebruikt elke dag ongeveer 200 tot 400 calorieën meer dan normaal.
De hoeveelheid calorieën is niet het enige dat telt. Elk voedingsmiddel bevat andere soorten en hoeveelheden eiwitten, vetten, koolhydraten, vitamines en mineralen.
Regelmaat en eetmomenten
Niet alleen wat je eet is belangrijk, maar ook wanneer je eet. Eet ontbijt, lunch en avondeten zo vaak mogelijk op vaste tijden.
Probeer altijd te ontbijten. Lukt dat niet goed, neem dan iets mee voor later, zoals fruit of een boterham, zodat je later op de dag minder snel naar snacks en snoep grijpt.
Volgens het Voedingscentrum kun je het beste vier tot zeven eetmomenten per dag aanhouden. Een andere richtlijn is om iedere twee tot drie uur iets te eten.
Andere adviezen geven aan dat drie maaltijden per dag genoeg zijn en dat je bij eerdere honger maximaal vier keer per dag iets tussendoor kunt nemen. Eet niet de hele dag door, want dat is ook beter voor je tanden.
Kies als tussendoortje bijvoorbeeld een appel, wortel, yoghurt, fruit, komkommer, tomaat, wortel, radijs of bleekselderij. Een kleine hoeveelheid zelfgemaakte popcorn zonder toegevoegd zout of suiker kan ook een geschikte snack zijn.
Gezond snacken
Gezonde snacks bevatten bij voorkeur weinig suiker, vet en zout. Het liefst bevatten ze geen toegevoegd zout of suiker.
Ongezouten noten, fruit, gedroogd fruit en rauwe groente kunnen als tussendoortje worden gegeten. Neem van noten niet te veel, omdat ze relatief veel calorieën bevatten.
Als je toch trek hebt in een minder gezonde snack, neem dan als uitzondering een kleine hoeveelheid en eet die met aandacht.
Leg gezonde producten in het zicht, bijvoorbeeld fruit op tafel of op het aanrecht. Leg ongezonde producten juist in een dichte kast of doos en bewaar ze niet naast gezonde producten.
Koop niet te veel ongezond eten en drinken. Ga geen boodschappen doen als je trek hebt, omdat je dan sneller producten kiest die je eigenlijk minder vaak wilt eten.
Aandachtig en met kleine porties eten
Als je met aandacht eet, voel je beter of je genoeg hebt gegeten. Eet daarom aan tafel en niet voor de televisie.
Leg je telefoon of krant weg, eet rustig, neem kleine happen, proef iedere hap en kauw goed. Gebruik kleine borden en klein bestek, zodat je vanzelf wat minder eet.
Zet de pan niet op tafel, zodat je niet gemakkelijk extra kunt opscheppen. Eet niet rechtstreeks uit de verpakking, maar doe bijvoorbeeld chips in een klein bakje en leg de zak daarna weg.
Gezond eten stap voor stap
Gezond eten is niet altijd eenvoudig. Naast kennis van een gezond dieet is ook discipline nodig, maar veranderingen hoeven niet allemaal tegelijk te worden doorgevoerd.
Verdiep je in je huidige voedingspatroon en zoek naar gezondere varianten van producten die je vaak gebruikt. Doe het stap voor stap en maak van iedere verbetering een nieuwe gewoonte.
Aardappelen kunnen bijvoorbeeld op smaak worden gebracht met kruiden of een zelfgemaakte saus of dressing. Zoete melkdranken kunnen geleidelijk worden vervangen door gewone melk, karnemelk, kefir of een ongezoete variant.
Ook suiker in koffie of thee kan stapsgewijs worden afgebouwd door iedere week een schepje minder te gebruiken. Na verloop van tijd kan een eerder normale hoeveelheid suiker ineens erg zoet smaken.
Vegetarisch en plantaardig eten
Een vegetarisch voedingspatroon kenmerkt zich door het niet eten van vlees en vleesproducten. Soms worden ook vis, zuivel en eieren weggelaten.
Een vegetarisch voedingspatroon kan samengaan met een lagere bloeddruk, een lager risico op coronaire hartziekten en een gezonder gewicht. Wie vegetarisch of volledig plantaardig eet, moet extra letten op een gevarieerde samenstelling van het voedingspatroon.
Wie vaker plantaardig wil eten, kan een paar dagen per week zonder vlees koken. Kies dan bijvoorbeeld voor recepten met peulvruchten, tempé, tofu, ei, noten of vegetarische producten.
De Schijf van Vijf kan worden afgestemd op een voedingspatroon met of zonder vlees, met of zonder vis of volledig plantaardig.
Eten en drinken voor kinderen en jongeren
Gezonde ontwikkeling is een integraal onderdeel van de jeugdgezondheidszorg. Voedings- en opvoedingsadviezen spelen daarin een belangrijke rol.
De jeugdgezondheidszorg volgt de groei, ontwikkeling en gezondheid, geeft voorlichting over gezonde voeding en leeftijdsadequaat eetgedrag en stimuleert ouders bij het opbouwen van een gezond voedingspatroon.
Vanaf de geboorte is aandacht voor het aanleren van gezond eetgedrag belangrijk. Nog te vaak ligt de nadruk op hoeveel een kind eet en te weinig op wat het kind eet en hoe het eet.
Door gezond eetgedrag zo jong mogelijk aan te leren, wordt de basis gelegd voor gezonde voedingsgewoonten gedurende het hele leven.
De jeugdgezondheidszorg geeft ook pedagogische adviezen om eetproblemen te voorkomen en begeleidt ouders en kinderen bij voedingsproblemen en verstoord eetgedrag.
Voedingsproblemen en eetproblemen
Een voedingsprobleem is een probleem dat verband houdt met de opname en vertering van voedsel en spanning of bezorgdheid oproept bij het kind of de ouders, maar de gezondheid of groei niet bedreigt.
Een voedingsstoornis is een stoornis in de opname en vertering van voedsel die zo langdurig of ernstig is dat de gezondheid, groei of psychosociale ontwikkeling wordt bedreigd.
Een eetprobleem is eetgedrag dat verband houdt met niet willen, kunnen, durven of mogen eten en/of drinken en dat spanning of bezorgdheid oproept, maar de groei, gezondheid of psychosociale ontwikkeling niet bedreigt.
Een eetstoornis is een eetprobleem zonder aantoonbare actuele medische oorzaak dat zo langdurig of ernstig is dat het de groei, gezondheid of psychosociale ontwikkeling bedreigt.
Bij een dreigende voedings- of eetstoornis kan de jeugdgezondheidszorg vroegtijdig signaleren en gericht verwijzen naar bijvoorbeeld de huisarts, kinderarts, kinderdiëtist, prelogopedist, kinderfysiotherapeut, psycholoog of kinder- en jeugdpsychiater.
Preventie van ongezonde voedingspatronen
Primaire preventie richt zich op gezonde mensen en heeft als doel gezondheidsproblemen, ziekte of ongevallen te voorkomen.
Secundaire preventie richt zich op het vroegtijdig ontdekken van problemen, zodat de gevolgen zo veel mogelijk kunnen worden beperkt.
Tertiaire preventie richt zich op mensen met bekende problemen en omvat begeleiding om problemen te verminderen en te voorkomen dat klachten verergeren.
Bij de preventie van overgewicht en obesitas wordt ook gesproken over universele preventie voor de algemene bevolking, selectieve preventie voor groepen met een verhoogd risico, geïndiceerde preventie voor individuen met overgewicht en zorggerelateerde preventie voor individuen met obesitas.
Voedselkeuzes, omgeving en duurzaamheid
Elke dag maken mensen keuzes over wat zij eten en drinken. De omgeving waarin eten en drinken wordt aangeboden, beïnvloedt die keuzes.
Een gezonde en duurzame voedselomgeving maakt de gezonde keuze gemakkelijker. Scholen, werkplekken, gemeenten, supermarkten, zorgprofessionals en huishoudens kunnen allemaal invloed hebben op eet- en drinkgewoonten.
Gezond en milieuverantwoord eten gaan vaak hand in hand. Een voedingspatroon met veel plantaardige producten en minder vlees en zuivel kan zowel de gezondheid als het milieu ten goede komen.
Een voedingspatroon moet niet alleen theoretisch gezond zijn, maar ook op lange termijn haalbaar. Eetgedrag wordt bepaald door wat iemand wil, kan en binnen de eigen leefcontext mogelijk en vanzelfsprekend vindt.
Voedselveiligheid en bewaren
Veilig voedsel betekent dat er geen micro-organismen, chemische verontreinigingen of andere stoffen in voedingsmiddelen voorkomen in hoeveelheden die schadelijk zijn voor de mens.
Let bij eten en drinken niet alleen op voedingswaarde, maar ook op hygiëne, houdbaarheid en de juiste bewaarplek. Producten kunnen in de koelkast, vriezer of voorraadkast worden bewaard, afhankelijk van het product en de verpakking.
Een geopend product moet binnen de aanbevolen periode worden gebruikt. Let op veranderingen in geur, kleur, structuur en smaak om bederf te herkennen.
Etiketten lezen
Op de verpakking van producten staan teksten, tabellen en logo’s. Op het etiket kun je zien hoeveel calorieën, vet, verzadigd vet, eiwit, koolhydraten, suiker, zout en vezels een product bevat.
Vergelijk soortgelijke producten en kies de variant met minder suiker, zout of verzadigd vet wanneer je die voedingsstoffen wilt beperken. Kijk ook naar de ingrediëntenlijst, omdat suiker onder verschillende namen kan worden vermeld.
Een caloriechecker kan laten zien hoeveel calorieën en voedingsstoffen een product bevat. Een eetdagboek kan inzicht geven in de hoeveelheid voedingsstoffen en calorieën die je binnenkrijgt.
Voeding en onderzoek
Er zijn weinig onderwerpen waar zoveel uiteenlopende meningen en emoties samenkomen als bij voeding. Mensen maken iedere dag veel voedingskeuzes en worden daarbij beïnvloed door hun omgeving, media en marketing.
Voedingsonderzoek is ingewikkeld, omdat mensen voeding niet als losse stoffen innemen, maar als voedingsmiddelen waarin macronutriënten en micronutriënten in complexe combinaties voorkomen.
In voedingsonderzoek is het moeilijk om alle beïnvloedende factoren uit te sluiten. Epidemiologisch onderzoek vergelijkt gegevens van grote groepen mensen over een bepaalde periode, maar gegevens over voedingsinname en energieverbruik zijn vaak gebaseerd op zelfrapportage.
Het is daarom moeilijk om uit voedingsonderzoek harde uitspraken over oorzaak en gevolg af te leiden. Het effect van een voedingsmiddel als geheel kan bovendien groter zijn dan de som van de afzonderlijke voedingsstoffen die het bevat.
Een voedingspatroon kan daarom beter in zijn geheel worden bekeken dan uitsluitend op basis van afzonderlijke voedingsstoffen. Gevarieerd eten, voldoende plantaardige producten en het beperken van sterk bewerkte producten vormen praktische uitgangspunten.

Veelgestelde praktische vragen
Is fruit echt nodig als je gevarieerd eet?
Gevarieerd eten is belangrijk om voldoende verschillende voedingsstoffen binnen te krijgen, maar fruit speelt daarin een belangrijke rol. Er is geen goede vervanging die evenveel vitamines, mineralen en vezels bevat en tegelijk weinig calorieën levert.
Het advies is om ongeveer 200 gram fruit per dag te eten, wat overeenkomt met ongeveer twee stuks fruit. Eet fruit bij voorkeur uit de hand in plaats van als shake.
Wat zijn gezonde snacks?
Gezonde snacks bevatten bij voorkeur weinig suiker, vet en zout en liefst geen toegevoegd zout of suiker. Voorbeelden zijn fruit, rauwe groente, ongezouten noten en zelfgemaakte popcorn zonder suiker of zout.
Ongezouten noten zijn gezond, maar bevatten wel relatief veel calorieën. Neem daarom een kleine portie.
Hoe vervang je zoete of zoute producten?
Zoek naar gezondere varianten van producten die je regelmatig gebruikt en verander je voedingspatroon stap voor stap. Gebruik kruiden in plaats van zout, vers fruit in plaats van zoet beleg en ongezoete melkproducten in plaats van zoete melkdranken.
Ook bij koffie en thee kan suiker geleidelijk worden afgebouwd. Door iedere week iets minder suiker te gebruiken, kan de smaakvoorkeur veranderen.
Wat doe je als gezond eten niet lukt?
Wie gezonder wil eten maar daar niet goed in slaagt, kan een afspraak maken met de huisarts of praktijkondersteuner. Zij kunnen helpen bij het maken van een aanpak die past bij de persoonlijke situatie.