Varkensvlees en bacteriën in Azië: antibioticaresistentie en gezondheidsrisico’s

Varkensvlees uit supermarkten kan resistente bacteriën bevatten. Onderzoek naar varkensvlees in Spanje, Brazilië en Thailand vond meerdere vormen van resistente bacteriën, zoals resistente E. coli en salmonella, terwijl alleen het onderzochte vlees in Australië géén antibioticaresistente bacteriën bevatte.

Deze bacteriën ontstaan mede door overmatig antibioticagebruik in de veehouderij en kunnen via het vlees en de voedselketen bij mensen terechtkomen. Een infectie met een multiresistente bacterie is lastig te behandelen, aangezien veelgebruikte antibiotica niet meer werken.

Resistente bacteriën in varkensvlees

Samen met universiteiten in Spanje, Brazilië, Thailand en Australië deden we onderzoek naar superbacteriën in varkensvlees dat te koop is in supermarkten. Schokkend is dat in het varkensvlees van Carrefour in Spanje, Wal-Mart in Brazilië en in Thailand, inderdaad superbacteriën zaten.

In de steekproeven werden meerdere vormen van resistente bacteriën gevonden, zoals resistente E.Coli en salmonella. Deze resistente bacteriën zijn een gevaar voor de volksgezondheid en voor dieren - in dit geval varkens - omdat ze niet te bestrijden zijn met antibiotica.

Hoe bacteriën in varkensvlees terechtkomen

De bacteriën komen in varkensvlees terecht doordat varkens overmatig antibiotica krijgen toegediend. Het overmatig toedienen van antibiotica aan varkens komt met name voor in veehouderijen die een lage dierenwelzijnsstandaard hanteren.

Antibiotica wordt in de vee-industrie snel gebruikt als een oplossing voor zieke varkens en het zorgt ervoor dat de varkens sneller groeien. Hoewel antibiotica gebruikt zou moeten worden om varkens gezond te houden, vormen de superbacteriën een nog groter gevaar voor hun gezondheid.

Als de bacteriën resistent worden, zijn de varkens vatbaar voor verschillende ziektes en infecties waar geen medicijn voor is. De dieren kunnen ziek worden en er is dus kans dat de bacteriën in hun vlees in de supermarktschappen eindigen.

Antibioticagebruik in de veehouderij

Het is niet vreemd dat veel varkens kampen met superbacteriën: maar liefst driekwart van alle antibiotica ter wereld, wordt gebruikt in de vee-industrie. Het overgrote deel daarvan wordt aan varkens toegediend.

Daarnaast wordt er in de gezondheidszorg óók teveel gebruik gemaakt van antibiotica. Antibiotica behoren tot de meest voorgeschreven geneesmiddelen in de gezondheidszorg. Resistentie tegen antibiotica is een natuurlijk verschijnsel bij bacteriën.

Maar de mens heeft het proces enorm versneld door verkeerd gebruik van antibiotica. Het is bovendien heel belangrijk dat iedereen ervoor zorgt dat de verspreiding van resistente bacteriën niet toeneemt en dat je alleen antibiotica gebruikt op voorschrift van een arts.

Onderzoek naar vleesproducten

Maar liefst 40 procent van de onderzochte vleesproducten bleek multiresistente bacteriën te herbergen, waaronder akelige E. coli-stammen die ernstige urineweginfecties kunnen veroorzaken. Onderzoekers analyseerden in hun studie 100 vleesproducten (25 exemplaren kip, kalkoen, rundvlees en varkensvlees) die in 2020 willekeurig waren gekozen uit supermarkten in de Spaanse stad Oviedo.

Maar liefst 40 van de 100 onderzochte vleesproducten bleken multiresistente stammen van de Escherichia coli-bacterie te bevatten, waaronder bacteriën die resistent zijn tegen verschillende antibiotica, waaronder penicilline, cefalosporines en aztreonam.

De meerderheid (73 procent) van de geanalyseerde vleesproducten bevatte overigens niveaus van E.coli die binnen de veiligheidslimiet vallen. Desondanks herbergde bijna de helft daarvan (49 procent) multiresistente en/of potentiële ziekteverwekkende E.coli-bacteriën, die ernstige infecties bij mensen kunnen veroorzaken.

Resistente bacteriën per vleessoort

Toen de onderzoekers de uit de supermarkt gehaalde vleesproducten afzonderlijk van elkaar bestudeerden, ontdekten ze dat ESBL-bacteriën (bacteriën die het enzym ESBL dragen wat ervoor zorgt dat bacteriën resistent worden voor penicilline en andere veelgebruikte antibiotica) voorkwamen in 68 procent van de onderzochte kalkoenproducten, 56 procent in de kipproducten, 16 procent in rundvlees en 12 procent in varkensvlees.

Dit duidt erop dat ESBL-bacteriën dus veelvuldiger voorkomen in pluimvee dan in andere soorten vlees. Mogelijk is dit te wijten aan verschillen in productie en slacht, zo vermoeden de onderzoekers.

“Kortere fokperiodes leiden tot meer infecties en meer behandelingen,” legt Gutiérrez uit. “Dit leidt vervolgens weer tot een grotere selectie van resistente bacteriën. Daarnaast kan pluimvee ook tijdens de slacht op verschillende wijze besmet raken.”

Welke bacteriën en genen spelen een rol?

Naast ESBL-bacteriën, bleek 27 procent van de vleesproducten de Extraintestinal Pathogenic Escherichia coli (kortweg ExPEC) te herbergen. Deze bacterie bevat genen waardoor er ziekten veroorzaakt kunnen worden buiten het maagdarmkanaal.

ExPEC veroorzaakt bovendien de overgrote meerderheid van de urineweginfecties. E. coli heeft niet altijd kwaad in de zin. De bacterie komt van nature in de darmen voor en zorgt daar onder normale omstandigheden niet voor problemen.

Tegelijkertijd is het echter wel de meest voorkomende verwekker van urineweginfecties en kan de bacterie ook zowel binnen als buiten de darmen infecties veroorzaken. Vooral jonge kinderen, ouderen, zwangere vrouwen en mensen met weinig weerstand zijn gevoelig voor een E. coli-infectie en voor hen kunnen de gevolgen ernstiger zijn.

Eén procent van de vleesproducten bevatte bovendien de E.coli-bacterie met het mcr-1-gen. En dat is verontrustend.

Het mcr-1-gen beschermt bacteriën tegen een antibioticum dat colistine wordt genoemd en dat dienst doet als een laatste redmiddel in de strijd tegen multiresistente bacteriën. Als dit gen zich verspreidt naar die multiresistente bacteriën, kunnen infecties veroorzaakt door deze ziekteverwekkers niet meer bestreden worden.

Gevolgen voor de volksgezondheid

De bacteriën worden onderdeel van de voedselketen en kunnen zo voor ernstige gezondheidsproblemen bij mensen zorgen. Van voedselvergiftiging tot bloedvergiftiging en infecties.

Volgens onderzoek was E.coli verantwoordelijk voor 950.000 sterftes in 2019. Momenteel eisen infecties veroorzaakt door resistente bacteriën 700.000 mensenlevens per jaar.

En de verwachting is dat als we geen maatregelen nemen, dergelijke infecties tegen 2050 maar liefst tien miljoen mensen het leven zullen kosten. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) verklaart antibioticaresistentie dan ook als één van de grootste bedreigingen voor de volksgezondheid.

Verspreiding via de voedselketen

“Deze bacteriën kunnen zich door de voedselketen van dier op mens verspreiden,” zegt Gutiérrez. “Ze kunnen bijvoorbeeld aanwezig zijn in de darmflora van (pluim)vee.”

“Maar ze kunnen ook in het vlees terechtkomen door bepaalde handelingen in slachthuizen. Ze kunnen zelfs in de keukens van restaurants aanwezig zijn. En op die manier bereiken ze vervolgens de consument.”

Al met al laten de onderzoekers zien dat potentieel ziekteverwekkende, multiresistente bacteriën zelfs in de supermarkt te vinden zijn. “Wat wij in ons land in de supermarkten hebben gevonden, komt in feite in heel Europa voor,” benadrukt Gutiérrez.

Is besmet varkensvlees gevaarlijk?

“Niet als je het goed hebt gekookt of gebakken,” onderstreept Gutiérrez. “Maar als een multiresistente bacteriën deel uitmaken van ons lichaam (verkregen door voedselconsumptie, maar ook door bijvoorbeeld nauw contact met huisdieren die deze bacteriën dragen), lopen we het risico dat een behandeling met antibiotica niet werkt als de bacterie een infectie veroorzaakt.”

“Stel je een urineweginfectie voor, veroorzaakt door bacteriën uit onze eigen darmen. Daarom is het ook zo belangrijk om beter op multiresistente bacteriën te controleren, ongeacht de bron van herkomst.”

Veilig omgaan met varkensvlees

Om te voorkomen dat we multiresistente bacteriën in ons lichaam krijgen, is het belangrijk om op de juiste manier met ons voedsel om te gaan. “Onderbreek bijvoorbeeld de koelketen van vlees tussen de supermarkt en je huis niet,” somt Gutiérrez op.

“Bak het vlees grondig en bewaar het op de juiste manier in de koelkast. Desinfecteer gebruikte messen, snijplanken en ander kookgerei dat je hebt gebruikt om het rauwe vlees te bereiden, om zo kruisbesmetting te voorkomen. Met deze maatregelen voorkom je elk risico.”

Varkenshouderij en leefomstandigheden

De dieren leven daar vaak onder slechte leefomstandigheden. De varkens hebben bijvoorbeeld weinig leefruimte, geen daglicht, de biggetjes worden te vroeg bij hun moeder weggehaald en krijgen onvoldoende zorg.

Superbacteriën kunnen bestreden worden door de leefomstandigheden van varkens te verbeteren. Zweden heeft dit al bewezen: in 1986 begon het land met het verbeteren van de leefomstandigheden, wat resulteerde in 65 procent minder antibioticagebruik.

Minder dieren dicht op elkaar, is niet alleen beter voor het welzijn en de gezondheid van de dieren, maar dus ook voor je eigen gezondheid.

Afrikaanse varkenspest in Zuidoost-Azië

De zeer besmettelijke Afrikaanse varkenspest grijpt om zich heen in Zuidoost-Azië. In korte tijd heeft het virus tot de dood van tientallen miljoenen varkens geleid.

Experts spreken zelfs van de grootste uitbraak van een dierziekte ooit. De ziekte brak vorig jaar augustus uit in China en het aantal besmette varkens is de afgelopen maanden enorm toegenomen.

Inmiddels is het virus in meerdere landen in Zuidoost-Azië actief en voorlopig lijkt er geen einde te komen aan de opmars van het virus. In Nederland is nog geen geval van de Afrikaanse varkenspest gemeld.

China en de verspreiding naar buurlanden

“China moet naar schatting 200 miljoen varkens ruimen, ongeveer evenveel als heel Europa er jaarlijks slacht en opeet.” Alle Chinese provincies zijn getroffen door de uitbraak.

“Sommige regio's verliezen de helft van hun varkensvleesproductie. Het is een gigantische industrie ter waarde van 115 miljard euro.”

Voorlopig is er in Chinese winkels nog niet veel van te merken. “China heeft voldoende vlees op de planken en importeert ook nog genoeg. De prijs blijft daarom nog acceptabel. Maar China consumeert de helft van al het varkensvlees in de wereld. Er komt een serieus tekort aan varkensvlees aan. De prijzen gaan er vanaf volgend jaar misschien wel met 70 procent omhoog.”

Het virus verspreidt zich gemakkelijk. Rammeloo verwacht dat het daarom nog een tijd kan duren voordat men grip krijgt op de ziekte. “Het virus kan bijvoorbeeld lang overleven in bevroren vlees.”

Als het vermoeden bestaat dat een varken ziek is, moeten Chinese boeren dat melden bij lokale autoriteiten. “Ik ben bij een varkensboer geweest die het me heeft uitgelegd: hij had 20.000 varkens, een deel levend, begraven in een enorme kuil.”

“Daar wordt kalk in gestrooid om de ontbinding sneller op gang te brengen. Gruwelijk, maar op voorschrift van de lokale autoriteiten.”

Vietnam, Cambodja en Thailand

Maar niet alleen China is zwaar getroffen. “Het virus verspreidt zich door Zuidoost-Azië: Vietnam is hard getroffen en ook daar worden miljoenen varkens afgemaakt, net als in Cambodja. En ook Thailand is op zijn hoede.”

Dat land is na China de grootste producent van varkensvlees in Azië. Vorige week werd bekend dat Vietnam al meer dan 2 miljoen varkens heeft geruimd.

Een groot deel van de provincies is getroffen. Varkensvlees maakt driekwart uit van de totale vleesconsumptie in Vietnam.

Kwetsbare landen en grensgebieden

De VN-landbouworganisatie FAO vreest dat Myanmar, de Filipijnen en Laos de volgende landen zijn waar het virus voet aan de grond krijgt. Die landen zijn vanwege gebrekkige controle op wilde zwijnen extreem kwetsbaar.

De ziekte is ook uitgebroken in Noord-Korea, in het grensgebied met China, maar volgens Zuid-Korea weigert Pyongyang gehoor te geven aan oproepen om de pest gezamenlijk aan te pakken.

Dinsdag afgenomen bloedtests bij honderden Zuid-Koreaanse varkensboerderijen in het grensgebied met Noord-Korea zouden allemaal negatief zijn.

Waarom Afrikaanse varkenspest moeilijk te stoppen is

Wetenschappers in Hong Kong spraken al van de grootste uitbraak van een dierziekte die de aarde ooit heeft gekend. “Ik denk in absolute aantallen dat dat zeker het geval is”, zegt Arjan Stegeman, hoogleraar gezondheidszorg landbouwhuisdieren aan de Universiteit Utrecht.

“Dat komt omdat het aantal varkens in Zuidoost-Azië de afgelopen jaren enorm is toegenomen.” Ging het bij de gekkekoeienziekte BSE en mond-en-klauwzeer nog om respectievelijk duizenden en honderdduizenden geruimde dieren, nu gaat het om miljoenen geruimde varkens.

Is de uitbraak nog te stoppen? “Ik ben daar niet optimistisch over”, zegt Stegeman. “Je kunt hem om twee manieren bestrijden: het in quarantaine houden van de dieren, of vaccinatie.”

Voor de Afrikaanse varkenspest is echter geen vaccin beschikbaar. Het lijkt erop dat dit zich voorlopig verder gaat uitbreiden.

Risico’s voor Europa

Volgens Stegeman moeten we ons ook in Europa zorgen maken. “Sinds 2014 is de ziekte ook Europa binnengedrongen. In Oost-Europa, Roemenië bijvoorbeeld, maar ook in België is de ziekte in wilde varkens aanwezig.”

Ook Linda Janssen, voorzitter van het varkenshouderscollectief POV, maakt zich zorgen. Zij pleit voor het afschieten van wilde zwijnen in Nederland en strengere controles op Schiphol op voedsel dat Chinese toeristen meenemen.

“Het meenemen van vleeswaren uit dat soort landen is al verboden, omdat er in die landen ook andere aandoeningen zijn die we hier niet willen”, zegt Stegeman.

Verschil tussen Afrikaanse varkenspest en resistente bacteriën

De Afrikaanse varkenspest is een zeer besmettelijke virusziekte onder varkens. Antibiotica werken niet tegen virussen en er is voor de Afrikaanse varkenspest geen vaccin beschikbaar.

Antibioticaresistentie gaat daarentegen over bacteriën die ongevoelig zijn geworden voor één of meerdere antibiotica. Een infectie met zo’n bacterie is lastig te behandelen, aangezien veelgebruikte antibiotica niet meer werken.

De twee problemen hebben dus een verschillend mechanisme, maar beide kunnen de varkenshouderij, de voedselketen en de volksgezondheid beïnvloeden.

tags: #varkensvlees #bactwtie #azie