De uitdrukking wortel met aanwijsstok verwijst naar twee manieren om gedrag te beïnvloeden: een beloning die iemand naar een doel toe trekt en een stok die verlies of een sanctie vertegenwoordigt. In de gedragswetenschap worden deze prikkels bijvoorbeeld onderzocht bij mensen die meer willen bewegen.
Een financiële beloning is een soort wortel die wordt voorgehouden. Dat kan helpen om ander gedrag in gang te zetten, maar er is weinig bewijs dat mensen dat gedrag volhouden als de beloning wegvalt.
Wat zijn de wortel en de stok?
De wortel staat voor een aantrekkelijke beloning die gewenst gedrag stimuleert. De stok staat voor een mogelijke consequentie wanneer iemand een doel niet behaalt. In een gezondheidsonderzoek werden beide benaderingen vergeleken bij deelnemers die dagelijks meer stappen moesten zetten.
Daarom onderzocht de promovendus of een depositocontract - dat streefdoelen koppelt aan een borgsom - motiveert om meer te bewegen. Hij bouwde een app met een stappenteller en liet in een veldexperiment 97 vrijwillige deelnemers tien euro inleggen (een stok) of juist 10 euro verdienen (een wortel).
Onderzoek met een stappenteller
Afhankelijk van iemands gebruikelijke gemiddelde moest deze dagelijks 20% meer stappen zetten. Deelnemers die geld inlegden kregen te horen dat ze alleen hun geld terugkregen als ze hun doel behaalden.
De betalende deelnemers bleken slechts in 62% van de gevallen ook daadwerkelijk mee te doen aan deze stappentellende interventie (in vergelijking met 100% van de mensen die een beloning konden verdienen). In tegenstelling tot zijn verwachting waren depositocontracten dus niet effectiever dan beloningen.
‘Deze eerste studie was vooral een proof of concept, en onder andere door de afhakers hadden wij niet voldoende deelnemers om de verschillen tussen wortels en stokken goed te toetsen.’
Een combinatie van wortel en stok
In een tweede experiment met 137 andere deelnemers onderzocht De Buisonjé hoe depositocontracten aantrekkelijker kunnen worden. Zo combineerde hij de stok ditmaal met een wortel: een verdubbeling van de eigen inzet na behalen van het doel.
Daarnaast konden deelnemers zelf de hoogte van hun inzet bepalen. Beide opties zorgden ervoor dat meer mensen deelnamen met klinkende cijfers: gemiddeld 60% meer stappen. Uiteindelijk kregen alle proefpersonen, zonder dit vooraf te weten, hun geld terug.
Winnaars en verliezers
In de VS zijn dit soort constructies in gezondheidapps al veel gebruikelijker. Ter vergelijking analyseerde De Buisonjé de effecten van de commerciële app StepBet.
Ruim 70.000 deelnemers deden mee aan een challenge van zes weken. Ze stortten vooraf 40 dollar die ze konden terugkrijgen, plus een bonus. Bijna driekwart bleek succesvol.
Dat bleken vaker mannen te zijn en challenges waren effectiever als een voornemen voor het nieuwe jaar. De winnaars verhoogden hun stappenaantal met gemiddeld 44% maar de verliezers verlaagden hun aantal met ruim 5%.
Voor deze deelnemers werkt zo’n challenge mogelijk averechts, aldus De Buisonjé. ‘Er is meer onderzoek nodig naar omgaan met tegenslagen en wat dat doet met motivatie.’
Toepassing bij patiënten
Leefstijlverandering is extra urgent bij mensen met hart- en vaatziekten. Is de inzet van financiële prikkels, al is deelname vrijwillig, ook voor hen wenselijk?
De Buisonjé peilde dat via een enquête met patiënten met hart- en vaatziekten en interviews met zorgverleners. ‘Respondenten gaven aan wel een stok nodig te hebben, maar slechts een klein deel vond depositocontracten een geschikt instrument om meer te bewegen. Dat bleken vooral jongere deelnemers te zijn.’
Hij concludeert: ‘De stok is een prima instrument en kan grote effecten hebben op gedragsverandering, maar pas op met toepassing bij kwetsbare groepen zoals patiënten met hart- en vaatziekten of mensen met geldzorgen.’
De letterlijke wortel: een veelzijdige groente
De wortel is een groente die op veel manieren en in veel gerechten wordt gebruikt. Zo kun je een wortel als frisse snack tussendoor eten, maar je kunt wortels ook bereiden in een worteltaart, een wortelsoep of een lekkere wortelsalade.
De wortel is in allerlei soorten verkrijgbaar. Van de vertrouwde oranje wortel tot de kleurrijke regenboogwortels, en natuurlijk de winterpeen. Waar je in ieder geval van uit kunt gaan bij de verschillende soorten wortel: hoe donkerder de wortel hoe zoeter de smaak.
Een bosje wilde regenboogwortelen of een paar stuks stevige winterpenen, wij weten wel raad met worteltjes! Geroosterd met honing en specerijen als bijgerecht, gepureerd in een stevige linzensoep of als imponerende soufflé wanneer je gasten verwacht: voor elke gelegenheid is er een passend wortel recept.
Waarom wortels roosteren?
Vroeger hield ik niet van wortel - ik krijg nog nachtmerries van de 70er-klassieker worteltjes met erwten, en dan een klontje boter erop. Brrr! Tot de geroosterde wortel op mijn pad kwam… wat een enorm verschil!
Wortels roosteren haalt het beste in de oranje groente naar voren. Ze worden zoeter, intenser, heerlijk bruin en met geluk krokant zonder dat de wortel uitdroogt en verrimpelt.
Het verlangen naar geroosterde wortels neemt toe naarmate de dagen kouder worden. Hoewel, ken je dat gevoel wanneer je in de koelkast een restje geroosterde wortels aantreft en je dankzij deze shortcut in een handomdraai een zomerse salade op tafel tovert? Puur geluk!
Perfect geroosterde wortel
Ten eerste: blancheren. Zodra je de wortels eerste even kookt, worden ze zacht zonder al te veel vocht te verliezen. Daarna hussel je de wortels met olijfolie en een mix aan specerijen en zout en rooster je de wortels in ca. 40 minuten in een 190°C oven.
Verse worteltjes, waarbij er nog wat loof uit de toppen spriet, kun je in hun geheel roosteren, terwijl wat oudere supermarktwortelen beter gehalveerd kunnen worden voordat ze de oven ingaan.
De lekkerste smaakmakers bij wortel zijn gerookt paprikapoeder, specerijenmixen met chili waaronder harissa, salsa macha of een sambal, een Japanse shichimi togarashi met sesam, chili en zeewier, en komijnzaadjes.
Geroosterde wortels met honing en kummel
Dit is een heerlijk bijgerecht, bijvoorbeeld met wat verkruimelde feta erover, of met een gegrild stukje vis of falafel erbij, een dot hummus en wat lekker knapperig brood. En wat in deze dure tijden ook wel fijn is: wortels zijn heel betaalbaar.
Ingrediënten
- 750 g wortels (liefst regenboogwortel, dat oogt leuker)
- circa 2 el olijfolie
- 1 tl limoensap
- 2 el honing
- ½ tl kummelzaad
- 3 knoflookteentjes (niet pellen!)
Bereiding
- Verwarm de oven voor op 180 ºC. Maak de wortels schoon en snijd in de lengte in vieren.
- Klop de olijfolie los met het limoensap en de honing en meng door de wortels; doe over in een ovenschaal. Kneus de kummelzaadjes en voeg ze samen met de hele knoflooktenen toe; hussel om en breng op smaak met zout en peper.
- Rooster de wortels circa. 20 min. de oven. Neem de knoflookteentjes uit de ovenschaal en druk ze boven de wortels uit hun schilletje; serveer.
Wortelslierten met kruidige korianderdressing
Op zich heeft Verstegen natuurlijk een punt. Waarom vinden wij groente zo dodelijk saai? Omdat wij gewend zijn om ze in een bak kokend water te gooien, en dat is het dan. Hooguit nog een klontje boter en/of wat nootmuskaat.
Of het nu gaat om wortelen, bloemkool of boontjes. Vind je het gek dat er dan geen klap aan is? De oplossing die deze groentefinish suggereert is echter nog steeds reuze traditioneel: groente koken, klontje boter erbij plus het zakje zout-suiker-specerijen.
Ik zeg: voor een broodnodig stukje wortelvariatie naar uzelf toe kan het geen kwaad om eens wat vaker over te gaan tot wokken, roosteren in de oven, pureren, grillen, inmaken tot pickles of het aloude saladeraspen. Verandering van vorm doet eten.
Vandaag doen we brede slierten, of zo u wilt linten, helemaal hip. Maar dan zou ik ze wel eventjes koken, dat eet lekkerder dan rauw, en ze vervolgens nu eens niet omhusselen met boter, maar met een kruidige oliedressing met zowel gedroogde specerijen als verse koriander, voor optimaal smaakeffect.
Ingrediënten voor 4 personen
- 5-6 niet al te dikke winterpenen (500 g)
- 1 handvol verse koriander
- 3 eetl olijfolie extra vergine
- 3 eetl citroensap
- 1 knoflookteen
- 1 theel komijnpoeder (djinten)
- 1 theel pimentón (gerookt paprikapoeder, mild/zoet)
- wat chilivlokken (uit zo’n molentje)
- snuf zout
Bereiding
Klop de olijfolie, citroensap, uitgeperste knoflookteen, komijn, paprikapoeder, chilivlokken en zout door elkaar in een grote kom. Hak de helft van de koriander fijn en meng erdoor.
Schil de wortels met de dunschiller. Leg ze plat neer en snij met dezelfde dunschiller in de lengte in lange slierten. Breng een flinke pan water met wat zout aan de kook en blancheer de wortelslierten 1 minuut zodat ze wat soepeler zijn.
Giet af en hussel meteen warm door de dressing. Laat de smaken minstens een uur intrekken op kamertemperatuur. Hak de rest van de koriander fijn en strooi erover.
Tips voor lange wortellinten
- Geen dunschiller? Kaasschaaf.
- Het lintresultaat wordt het mooist bij niet al te dikke winterpenen, liefst allemaal van hetzelfde formaat (Ø 3-4 cm), dan worden ook de slierten even breed.
- Ga door tot u niet verder kunt en snack het restje gewoon op, geef aan het konijn of hak in fijne blokjes en gebruik samen met ui als basis voor willekeurig welke (pasta)saus.
- Hekel aan koriander? Neem verse munt. Of good old peterselie.
Japanse wortelkinpira
Kinpira-gerechten bestaan uit kort geroerbakte en daarna gestoofde (wortel)groenten. Deze ninjin- of wortelkinpira had ik bij de gestoofde makreel geserveerd, maar je kunt de wortelreepjes ook als vulling in maki-zushi gebruiken.
Dit gerecht kun je ook met andere wortelgroenten maken, zoals pastinaak, kliswortel en lotuswortel. Zelfs zeewier, tofu en kipfilet kun je op deze manier bereiden.
Ingrediënten
- 1 winterwortel
- 1 eetl Aziatische sesamolie (dus van geroosterd zaad)
- 1½ eetl mirin
- ½ eetl sake
- 1½ eetl sojasaus (Kikkoman)
- ½ dl dashi (of water)
- ½ eetl sesamzaadjes
Voorbereiding en bereiding
Schrap de wortel. Snijd hem dan eerst in stukken van ongeveer vijf centimeter. Snijd die dan in de lengte eerst in dunne plakken, snijd dan - weer in de lengte - de plakken in repen.
Zet mirin, sake, soja en dashi alvast klaar in een kommetje, want roerbakken gaat snel. Rooster de sesamzaadjes in een droge koekepan.
Verhit de sesamolie in een wok. Doe de wortelreepjes erbij en roerbak een minuut. Giet dan de vloeistoffen erbij en stoof nog twee tot vier minuten, afhankelijk van hoe knapperig je de wortel wilt hebben.
Schik de wortelreepjes in een kommetje en bestrooi met geroosterde sesamzaadjes. Je kunt de wortelreepjes ook laten afkoelen en gebruiken in maki-zushi.
Wortels koken, wokken, pureren en rauw eten
Zitten er wortels in je Veggiebox deze week? Mooi, want dit oer-Hollandse groentje is een van de meest veelzijdige die er zijn. Rauw, gestoofd, gepureerd of in de oven - wortels lenen zich voor bijna alles.
Met wat afwijkende maat of vorm smaken ze precies hetzelfde, en in dit artikel laten we je zien wat je er allemaal mee kunt maken, zodat er niets verloren gaat. Je kunt wortels rauw eten (denk aan een salade of als snack met een dip), maar ook koken, stomen, roosteren of pureren tot soep.
Wortel is een zeer veelzijdige groente en past in bijna elke pastasaus, curry of stoofschotel. Geraspte winterpeen kan een salade op zich zijn met een lekkere dressing of kun je door een andere salade doen.
Geraspte wortel is ook lekker op een broodje gezond. Plakjes of staafjes wortel kun je als groentesnack of borrelhapje serveren.
Wortelsoorten en hun eigenschappen
Winterpeen is niet hetzelfde als bospeen. Bospeen is kleiner, wordt geoogst met het loof er nog aan en wordt gebundeld tot een bos. Van winterpeen wordt het loof verwijderd.
Bospeen herken je aan het groene loof. Als je met bospeen aan de slag gaat, verwijder je het loof en was je de bospeen. Vervolgens schil en snijd je d’r zoals je zelf wil. Je kookt de bospeen in circa 10 minuten gaar.
De waspeen is de bereide variant van de bospeen. Het loof is er al afgehaald en de peentjes zijn gewassen. Vanuit de zak is de waspeen dus meteen klaar om geconsumeerd te worden.
De winterpeen is wat groter en dikker dan de gewone wortel en heeft als voordeel dat hij langer houdbaar is dan de andere wortels. Mocht de winterpeen wat ouder en zachter worden, verwerk hem dan als smaakmaker in een soep of stoofschotel.
Wortels kiezen en bewaren
Zo herken je een goede winterpeen: de wortel is onbeschadigd, helder van kleur, droog en heeft geen bruine vlekken.
Rauwe wortels kun je ongeveer 3 tot 5 dagen bewaren in de koelkast. Zonder loof blijven ze het langst goed. Bereide wortel, zoals gekookte of geroosterde wortels, kun je afgekoeld nog 1 tot 2 dagen in een afgesloten bak in de koelkast bewaren.
Zonder loof blijven wortels zo'n twee weken goed in de groentela. Alleen winterpeen mag ook buiten de koelkast: op een koele, donkere plek houdt die het een maand vol.
Leg wortels niet naast appels of peren - dat fruit geeft ethyleengas af, waardoor ze bitter worden. Gesneden wortel bewaar je in een afgesloten bakje in de koelkast en gebruik je binnen drie à vier dagen.
Met het groene loof eraan is een wortel maar drie tot vijf dagen houdbaar - het blad trekt vocht uit de wortel. Draai of snijd het er dus meteen af.
Wil je wortel nog langer bewaren? Dan kun je wortels ook in invriezen. Hiervoor moet je ze wel eerst even blancheren. Blancheer plakjes of blokjes wortel kort en vries ze in; zo gaan ze tot een jaar mee.
Wortelloof gebruiken
Gooi het loof van bospeen niet weg! De jonge, zachte blaadjes zijn heerlijk. Gebruik ze door een salade, in een wittewijnsaus bij vis of maak er lekkere pesto van: die kan zo weer over de worteltjes.
Wortel met loof werkt niet alleen goed in hartige gerechten, maar ook in toetjes!
Voedingswaarde en achtergrond
In geen enkele groente zit zo veel bètacaroteen als wortel. Dit stofje zorgt ook voor de oranje kleur. Bètacaroteen wordt in je lichaam omgezet in vitamine A, dat goed is voor je weerstand en je ogen.
Als je 30 milligram bètacaroteen binnenkrijgt (oftewel 5 grote wortelen), kunnen je handpalmen zelfs tijdelijk iets oranje verkleuren.
Eeuwenlang waren alle wortelen paars. De oranje kleur kreeg de wortel door veredeling. Wortel staat op nummer 5 van meest gegeten groenten in Nederland.
In Nederland worden de bospeen en winterpeen geteeld op ruim 7.000 hectare land. De wortel (Daucus carota) is een wortelgroente die het hele jaar door verkrijgbaar is en al eeuwenlang een vaste waarde is in de Nederlandse keuken.
In honing en saffraan geglaceerde wortel | Groenten in de hoofdrol
Meer toepassingen voor wortels
Een zoet wortel recept? Gebruik deze wortels. Het maakt niet uit welke wortels je gebruikt, of je nu een carrot cake maakt, wortelpannenkoekjes of onze wortelmuffins, elke wortel werkt.
Zorg wel dat je verse wortels koopt, het liefst biologisch, zodat de lekkere zoete smaak goed overkomt in je wortel recept.
Winterpeen en ui hebben een flink natuurlijk zoetgehalte. Dat maakt ze ideaal voor kindvriendelijke gerechten, zonder meteen een schep suiker of lepel honing toe te voegen.
Roosteren en pureren is het geheim van deze fluweelzachte hutspotsoep.
Ook bijgerechten en salades profiteren van variatie in bereiding: wortels kunnen worden gecombineerd met feta, hummus, yoghurt, koriander, munt, peterselie, vis, falafel, kikkererwten, quinoa, biet, venkel of kip.
tags: #wortel #met #aanwijsstok