Gezond afvallen doe je door gezond te eten, voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen en stap voor stap gewoontes te ontwikkelen die je op lange termijn kunt volhouden. Bij overgewicht is meestal het advies: eet minder calorieën dan je verbruikt en eet en drink volgens de Schijf van Vijf.
Een streng dieet is vaak ongezond en moeilijk vol te houden. Door stap voor stap geleidelijk af te vallen zorg je ervoor dat je je gezonde leefstijl makkelijker blijvend vol kunt houden. Naast gezond eten en drinken zijn ook voldoende bewegen, ontspanning en slaap erg belangrijk.
De basis van gezond afvallen
Eten en drinken geeft je lichaam energie (=kilocalorieën). Om warm te blijven, eten te verteren en natuurlijk om te kunnen bewegen. Als je over langere tijd meer energie binnenkrijgt dan je lichaam gebruikt, dan blijft er energie 'over'. En dat slaat lichaam op als vet, en zo kom je aan in gewicht.
Als je wilt afvallen is het belangrijk dat je minder calorieën binnenkrijgt dan je verbruikt. Maar nog veel belangrijker is dat jij je calorieën uit gezonde voeding haalt. Gezond afvallen is een kwestie van alle voedingsstoffen binnenkrijgen.
De Schijf van Vijf is de basis voor een gezond eetpatroon, ook als je wilt afvallen. Met de aanbevolen hoeveelheden van de Schijf van Vijf krijg je alle voedingsstoffen binnen die je nodig hebt. Neem je daarnaast weinig naast de Schijf van Vijf? Dan verlies je mogelijk al gewicht.
Wanneer je dagelijks producten uit de Schijf van Vijf combineert, krijg je voldoende energie, mineralen, vitamines, eiwitten, koolhydraten, vetten en vezels binnen. De optimale combinatie draagt bij aan gezondheidswinst.
Gezond eten volgens de Schijf van Vijf
Eten en drinken met de Schijf van Vijf betekent dat je vooral uit de Schijf van Vijf eet en drinkt. Eet en drink producten die in de Schijf van Vijf staan.
- Probeer volop groente en fruit te eten.
- Neem vooral volkorenproducten.
- Varieer met vlees, vis, peulvruchten, noten, eieren en vegetarische producten.
- Gebruik zachte en vloeibare vetten.
- Neem dranken zonder suiker.
Kies elke dag genoeg uit elk vak én varieer daarbij volop. Zo zitten bijvoorbeeld in broccoli weer andere voedingsstoffen dan in wortels. Daarnaast zorgt variatie ervoor dat je voeding niet eenzijdig wordt.
Zo krijgt je lichaam alle voedingsstoffen binnen die het nodig heeft. Naast variëren is het ook belangrijk om voldoende uit elk vak te eten. Zo ga je je niet hongerig en slap voelen.
Producten buiten de Schijf van Vijf beperken
Vaak bevatten producten die naast de Schijf van Vijf staan veel calorieën. Denk aan snoep, koek, gebak, snacks, zoet broodbeleg, sauzen, frisdrank en alcohol. Als je wilt afvallen kan je deze producten het beste zo min mogelijk nemen.
Suikerrijke producten zoals koekjes, snoep, chips en frisdrank horen niet in de Schijf van Vijf. Maar ook rood of bewerkt vlees, kant-en-klare maaltijden, sauzen en snacks kun je het beste zoveel mogelijk te vermijden.
- Vervang tussendoortjes van naast de Schijf van Vijf door gezonde alternatieven.
- Kies voor gezond en lekker broodbeleg uit de Schijf van Vijf.
- Neem geen sappen en smoothies.
Sappen en smoothies klinken heel gezond, maar je krijgt er veel (natuurlijke) suikers en daarmee calorieën mee binnen. En we weten dat suiker drinken gelinkt is aan overgewicht. Eet fruit en groente dus liever in hun geheel.
Welke voedingsmiddelen helpen bij afvallen?
Groente en fruit
Eet dagelijks minimaal 250 gram groente en 2 stuks fruit. Groente, fruit en volkoren producten zijn gezond en geven een vol gevoel.
Met name van groenten eet je echt nooit te veel. Ze bevatten nauwelijks calorieën en veel vezels. Streef naar minimaal 250 gram groenten per dag. Eet groenten bij de lunch, het avondeten en tussendoor.
Als bij het avondeten de helft van je bord gevuld is met groenten, dan ben je goed bezig! Verspreid eventueel je porties groente over de dag, verwerk groente in verschillende maaltijden en/of eet snackgroenten als tussendoortje.
Fruit is een van de gezondste voedingsmiddelen die er zijn. Een stuk fruit is een compleet pakketje met voedingsstoffen gemaakt door Moeder Natuur, dat je helpt om gezond af te vallen. Fruit is rijk aan vezels, waardoor je sneller buikvet verliest [9].
Een goede vuistregel en afval-tip is dat je dagelijks één stuk fruit naar keuze eet, zoals een banaan of appel, en een tweede portie fruit uit de onderstaande lijst kiest.
| Fruitsoort | Relatief laag koolhydraatgehalte per 100 gram |
|---|---|
| Frambozen | 5 gram kh |
| Aardbeien | 6 gram kh |
| Cantaloupe meloen | 7 gram kh |
| Watermeloen | 8 gram kh |
| Perzik | 9 gram kh |
Tip om gezond af te vallen: Eet twee porties fruit per dag, waarvan één portie koolhydraatarm fruit.
Volkorenproducten en vezels
Kies voor volkoren, zoals volkorenbrood, volkoren pasta en couscous en zilvervliesrijst. Vezels geven je een verzadigd gevoel waardoor je minder snel te veel eet.
Daarnaast zijn vezels belangrijk voor de spijsvertering en houden ze je darmen en bloedsuiker gezond. Hoeveel vezels je nodig hebt, hangt af van hoeveel energie je lichaam nodig hebt.
Gemiddeld hebben volwassen vrouwen minimaal 25 gram vezels per dag nodig en volwassen mannen minimaal 30 gram. Varieer met de belangrijke bronnen zoals volkoren producten, aardappelen, peulvruchten, noten, fruit en groenten.
Eiwitten
De voedingsstof die de meeste verzadiging geeft, is eiwit. Als je meer eiwitrijke producten toevoegt aan je maaltijden, heb je minder snel weer honger.
Veel eiwitten zitten in vis, vlees, eieren, kwark, kaas en peulvruchten. Eiwit is een belangrijke bouwstof. Je lichaam heeft eiwitten nodig, het zijn de bouwstenen voor je lichaamscellen.
Gemiddeld hebben volwassen personen dagelijks 0,83 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht nodig. Eiwitten zorgen ook voor een verzadigd gevoel.
Noten, zaden en gezonde vetten
Noten helpen je om gezond af te vallen. Ze zitten vol met gezonde vetten, zoals omega 3-vetzuren, vitamines, mineralen en vezels.
Mensen die regelmatig noten eten hebben minder ongewenst lichaamsvet en leven langer [16,17]. Hoewel ze veel calorieën bevatten, profiteer je met een portie van 25 gram al van de gezondheidsvoordelen die noten opleveren.
Zaden helpen je ook om gezond af te vallen. In een zaadje zit namelijk alles wat een plantje nodig heeft om te groeien. Het zit vol met gezonde vetten, die je eetlust verlagen, vezels, die je darmen schoon houden, en vitamines, die je gezondheid verbeteren.
Een paar gezonde zaden zijn chiazaad en lijnzaad. Gebruik zachte of vloeibare smeer- en bereidingsvetten, zoals olie, halvarine en vloeibaar bak- en braadvet.
We zijn onterecht bang gemaakt voor vetten. Het eten van de juiste soort vet is namelijk heel erg goed voor je lichaam.
Peulvruchten, vis en plantaardige producten
Kies vaker voor plantaardig. Varieer peulvruchten, noten, eieren en vegetarische producten. Meer plantaardig en minder vlees is niet alleen goed voor jou, maar ook voor het milieu.
Eet minimaal 1 keer per week vette vis. Varieer met vis, peulvruchten, noten, ei en kies voor wit en onbewerkt vlees.
Eet niet meer dan 300 gram vlees(waren) per week, waarvan niet meer dan 100 gram rood vlees. Als je vlees wilt eten: kies voor mager vlees, zoals kip.
Zuivel en plantaardige varianten
Neem dagelijks een paar porties zuivel. In plaats van zuivel kun je ook kiezen voor een plantaardige variant met voldoende eiwit en toegevoegde vitamine B12 en calcium.
Neem magere kwark, magere yoghurt en magere melk in plaats van de halfvolle varianten. Daar zitten minder calorieën in. Kijk bij de ingrediënten of er geen suiker aan is toegevoegd.
Let op voedingswaarde, niet alleen op calorieën
Let niet alleen op het aantal calorieën, maar ook op voedingswaarde. Ga voor gezond eten.
Het zal duidelijk zijn dat een croissant met een glas cola veel minder goede voedingsstoffen leveren dan een kom goed gevulde groentesoep met een volkorenbroodje met boter, tomaat en kaas. Beide maaltijden leveren ongeveer 330 calorieën, maar er is een groot verschil in vitamines en mineralen die je ermee binnenkrijgt.
De hoeveelheid calorieën die je dagelijks binnenkrijgt is belangrijk, maar nog belangrijker is uit welke voeding jij je calorieën haalt. Gezond afvallen doe je door je lichaam te voeden.
| Maaltijd | Ongezond afvallen | Gezond afvallen |
|---|---|---|
| Ontbijt | twee boterhammen met chocoladepasta (350 kcal) | Griekse yoghurt met blauwe bessen, kaneel en noten (330 kcal) |
| Snack | ontbijtkoek (100 kcal) | stuk fruit (110 kcal) |
| Lunch | twee boterhammen met ham, kaas of jam (400 kcal) | salade met groenten en vis of kip (400 kcal) |
| Snack | een koekje (110 kcal) | handje noten (140 kcal) |
| Avondeten | kant-en-klare magnetronmaaltijd (600 kcal) | forel uit de oven met groenten en zoete aardappel (500 kcal) |
| Snack | blokje chocolade (40 kcal) | wortels met hummusdip (120 kcal) |
Dagmenu 2 zit vol met vitamines, mineralen, antioxidanten, vezels en andere voedingsstoffen waarmee je gezond afvalt. Dagmenu 2 houdt je langer verzadigd, helpt je om sneller en gezonder af te vallen en voorkomt futloosheid.
Het geheim zit hem in de variatie. Probeer zoveel mogelijk verschillende groenten, fruitsoorten en andere gezonde producten te eten.
Koolhydraten, vetten en eiwitten verdelen
Je kunt je calorieën grofweg uit drie groepen, macronutriënten, halen: eiwitten, vetten en koolhydraten.
Voor veel mensen werkt het bijvoorbeeld goed om minder koolhydraten te eten, terwijl anderen echt niet zonder hun boterhammen kunnen. Welk eetpatroon je ook nastreeft, pak het stap voor stap aan.
Begin met veranderingen die gemakkelijk lukken en die je lang kunt volhouden. Kies bijvoorbeeld voor zilvervliesrijst, volkoren pasta en volkorenbrood in plaats van de 'witte' varianten.
Een eiwitdieet of een voedingspatroon met maaltijdvervangers kan te eenzijdig worden. Je lichaam heeft ook koolhydraten en vetten nodig.
Maaltijdvervangers en eiwitshakes kunnen je misschien tijdelijk helpen om af te vallen. Maar dat hou je niet lang vol. Uiteindelijk leveren volwaardige en onbewerkte producten je de meeste voedingsstoffen.
Zelf koken en maaltijden voorbereiden
Bij alles wat je zelf maakt, kun je zelf bepalen hoeveel suiker, zout en verzadigd vet je erin stopt. En sommige producten zijn makkelijker zelf te maken dan je denkt.
Vervang bijvoorbeeld kant-en-klare dressing door zelfgemaakte dressing op basis van olie of azijn. Vervang ketchup of een kant-en-klare pastasaus door een zelfgemaakte saus op basis van gezeefde tomaten.
En vervang suikerrijke toetjes zoals fruityoghurt of -kwark door yoghurt zonder toegevoegde suikers, maar met vers fruit. Specerijen die zoet smaken zijn bijvoorbeeld kaneel, gember, vanillestokjes en steranijs.
Vermijd kant-en-klaar producten zoveel mogelijk, deze bevatten vaak veel suiker, zout, verzadigd vet en calorieën en maar weinig vezels, vitaminen en mineralen.
Ook sluit de grootte van de portie vaak niet aan bij je behoefte, waardoor je sneller trek krijgt of juist meer eet dan je nodig hebt. Af en toe een kant-en-klare maaltijd kan geen kwaad, maar het beste is om zelf te koken met verse en onbewerkte producten.
Zo weet je precies wat en hoeveel je binnenkrijgt. Het voorbereiden van een maaltijd voor de volgende dag, een paar dagen of zelfs voor de hele week wordt ook wel 'meal preppen' genoemd.
Door je maaltijden voor te bereiden eet je gezonder, win je tijd, ga je voedselverspilling tegen én bespaar je bovendien kosten. Zo hoef je niet iedere avond lang in de keuken te staan om een gezonde maaltijd te bereiden en wordt het makkelijker om ongezonde keuzes te weerstaan.
Porties en eetmomenten aanpassen
Kleine porties kiezen
Gebruik een klein bord. Dezelfde portie lijkt een stuk groter dan op een groter bord. Zo denken je hersenen dat je meer hebt gegeten en krijg je kleinere porties en dus minder calorieën binnen.
Neem kleine porties. Eet een dubbele boterham met enkel beleg.
Zet de pan niet op tafel, zodat je niet zo makkelijk wat bij kunt scheppen. Eet niet uit de verpakking. Doe nootjes bijvoorbeeld in een klein bakje en leg de zak weer weg.
Vaste momenten en aandachtig eten
Eet op vaste momenten. Eet niet de hele dag door, maar op vaste tijden. 3 maaltijden per dag is genoeg.
Het kan helpen om iedere 2 à 3 uur iets te eten om te voorkomen dat je honger krijgt. Kies dus voor 3 hoofdmaaltijden en 3 tot 5 keer een gezond tussendoortje.
Als je hoofdmaaltijden voldoende voedzaam zijn, dan zijn tussendoortjes in principe niet nodig. Eet dus tussendoor alleen als je trek hebt.
Eet met aandacht, door op een bewuste manier te eten, geniet je meer en heb je langer een voldaan gevoel. Zet je tv, laptop of computer uit en zet je telefoon op stil.
Door alle prikkels raak je namelijk snel afgeleid, waardoor je geen idee hebt wat en hoeveel je nu precies hebt gegeten. Eet daarom voortaan mindful, met aandacht.
Neem de tijd en geniet in alle rust van je eten. Kijk, proef en ervaar bewust wat je eet. Luister naar je innerlijke signalen die aangeven of jij voldoende hebt gegeten.
Dranken en vloeibare calorieën
Gezond afvallen doe je door je calorieën uit echte voeding te halen. Vergeet pakjes drinken, sapjes of frisdrank.
Cola, appelsap en vruchtensappen uit pak zitten bomvol suikers. Een blikje cola bevat al 35 gram suiker! Dat zijn meer dan 9 suikerklontjes.
In vergelijking met dezelfde hoeveelheid cola bevat appelsap 40 gram suiker, oftewel: 10 suikerklontjes! Hoewel appelsap is gemaakt van appels, bevat het alleen de suikers van appels, maar niet de vezels, vitamines en mineralen.
Eigenlijk bevat een glas appelsap de suikers van vier appels. Hetzelfde geldt voor sinaasappelsap, vruchtensappen uit pak of kant-en-klare smoothies met een lange houdbaarheidsdatum.
Drink voldoende water, thee en koffie zonder melk en suiker. Drink geen dranken met suiker, zoals vruchtensap en frisdrank.
Drink alleen koffie, thee, water, eventueel met schijfjes komkommer of fruit, of zelfgemaakte smoothies. De enige calorieën die je veilig kunt drinken zijn de calorieën uit verse, zelfgemaakte smoothies.
Alcohol beperken
Gezond afvallen is alleen mogelijk als je niet te veel alcohol drinkt. Alcohol belast het lichaam, vergroot de eetlust en bevordert de aanmaak van ongewenst lichaamsvet.
Het advies is voor zowel mannen als vrouwen om geen alcohol te drinken. De effecten van alcohol zijn negatief voor je gezondheid. Dit geldt voor alle alcoholische dranken, zoals bier, wijn en sterke drank.
Uiteindelijk gaat het erom dat je een gezonde manier van eten en drinken vindt die goed bij jouw leven past, zodat je het zonder moeite vol kunt houden.
Slaap, stress en cafeïne
Een goede nachtrust
Een goede nachtrust is op zo veel vlakken goed voor je gezondheid dat het bijna ongeloofwaardig is om alle voordelen hier op te sommen. Door een goede nachtrust verbeter je je concentratievermogen [10], heb je minder kans op hartziekten [11], ervaar je minder depressieve gevoelens [12,13] en verhoog je je weerstand [14].
Daarnaast helpt een goede nachtrust je ook bij het verbranden van ongewenst lichaamsvet, omdat je overdag minder honger hebt als je uitgerust bent [15]. Het beste is om zeven of acht uur te slapen op vaste tijden.
- Dim het licht 2 uur voor het slapengaan.
- Kijk kort voor het slapen niet meer op schermen.
- Zet je telefoon uit.
- Zorg voor voldoende ontspanning.
- Ga op vaste tijd naar bed.
Koffie en cafeïne
Cafeïne heeft een opwekkend effect. Het maakt je alert, laat je goed voelen en houdt je wakker.
Een teveel aan koffie kan namelijk voor een hoge cortisolwaarde zorgen. Hierdoor heb je meer trek in suiker en heb je meer honger.
Gezond afvallen doe je door je koffie-inname te beperken tot maximaal vier kopjes per dag. Drink je laatste kop koffie vóór 16.00 uur.
Zelfs als je na het drinken van een kop koffie in slaap kunt vallen, betekent dat niet dat je goed slaapt. Koffie zorgt ervoor dat je minder diep slaapt, vaak zonder dat je het doorhebt.
Stress verminderen
Chronische stress zorgt voor extra hormonen, wat kan leiden tot overgewicht, diabetes, een minder sterk immuunsysteem, slapeloosheid, depressie en hart- en vaatziekten.
Het is belangrijk om stress te voorkomen en/of te verminderen, om zo de kwaliteit van je leven te verbeteren. Schrijf op wat je spanning geeft en wat je juist energie geeft.
Praat met iemand die je vertrouwt, en blijf goed voor jezelf zorgen met gezonde voeding, beweging en doe ontspanningsoefeningen.
Bewegen naast gezond eten
Sporten is niet noodzakelijk als je gezond wilt afvallen. Bewegen is echter wel aan te raden als je gezond en snel wilt afvallen.
Beweging versnelt je stofwisseling, is goed voor je houding, ontspant je lichaam en helpt je om sneller af te vallen. Beweeg dagelijks een uur en zorg ervoor dat je hartslag flink omhoog gaat.
- Maak een wandeling.
- Fiets vaker.
- Loop na de lunch buiten een rondje.
- Ga tuinieren.
- Bestel niet via internet, maar ga naar de winkel.
Beweeg meer en bouw het bewegen of sporten rustig op om blessures te voorkomen.
Een haalbaar plan maken
Voordat je start met afvallen, is het belangrijk om te weten wat je startgewicht is. Bereken je BMI, meet je middelomtrek en controleer of je een gezond gewicht hebt.
Stel vervolgens een haalbaar doel op. Schrijf op hoeveel je precies wilt afvallen, waarom en binnen hoeveel tijd je dit doel wilt behalen.
Hoe specifieker je je plannen maakt, hoe makkelijker je je doelen behaalt. De volgende stap is bewust worden van wat je eet.
Houd een aantal dagen een voedingsdagboek bij om inzicht te krijgen in je gezonde en ongezonde eetgewoontes. Ga vervolgens aan de slag met een gezond voedingspatroon en vraag advies aan een diëtist.
Let op: voorkom dat je obsessief calorieën gaat tellen. Hierdoor kun je een ongezonde relatie krijgen met eten.
Calorieën controleren zonder streng dieet
Hoeveel calorieën je nodig hebt, verschilt per persoon. We kunnen daarom niet zeggen hoeveel calorieën je nodig hebt om ongeveer een halve kilo per week af te vallen.
De belangrijkste manier om te controleren of je de calorieën binnenkrijgt die je nodig hebt, is door jezelf regelmatig te wegen.
Weeg jezelf regelmatig. Dat houdt in dat je jezelf maximaal één keer per week op dezelfde dag weegt.
Het liefst ’s ochtends als je uit bed komt voordat je hebt gegeten en gedronken, nadat je naar de wc bent geweest en met zo min mogelijk kleding aan.
Bij afvallen geldt: wanneer je ongeveer een halve kilo per week afvalt krijg je niet te veel en niet te weinig calorieën binnen. Val je meer af, dan kun je wat extra calorieën eten en drinken.
Val je minder af, dan kun je kijken waar je slimme keuzes kunt maken binnen de Schijf van Vijf om calorieën te besparen.
Keuzes met minder calorieën
- Neem magere kwark, magere yoghurt en magere melk in plaats van de halfvolle varianten.
- Eet een klein handje noten van 15 gram in plaats van de aanbevolen 30 gram per dag.
- Eet een dubbele boterham met enkel beleg.
- Kies voor magere vleessoorten in de Schijf van Vijf.
- Neem halvarine op brood.
- Eet en drink zo min mogelijk producten die naast de Schijf van Vijf staan.
Paneren en gratineren zorgen voor veel extra calorieën door de toevoeging van bloem, paneermeel of kaas. Doe dit daarom liever niet en houd het bij een ongepaneerde variant.
Gezonde gewoontes volhouden
Belangrijk is om een eetpatroon te ontwikkelen dat echt bij je past. Wat bij de buurvrouw perfect werkt, past misschien niet bij jou.
De grootste fout die je kunt maken als je gezond wilt afvallen, is dat je jezelf allerlei regeltjes oplegt die niet vol te houden zijn. Hierdoor zal je namelijk in je oude gewoontes vervallen en daarmee ook weer je oude gewicht bereiken.
Het is erg belangrijk om in kleine stapjes toe te werken naar een gezonde leefstijl, zodat je deze ook op de lange termijn goed kunt volhouden. Hierdoor val je op een verantwoorde en gezonde manier af, voel je je fit en krijg je alle belangrijke voedingsstoffen binnen.
Maak je omgeving gemakkelijker
Haal alleen gezond eten in huis. Leg gezonde dingen in het zicht. Zet de fruitmand op tafel of op het aanrecht.
Leg ongezonde dingen zoals snoep en chips juist in een kast. Het liefst in een dichte pot of doos, zodat je ze niet ziet.
Koop niet te veel, zeker niet te veel ongezonde dingen. Ga geen boodschappen doen als je trek hebt.
Neem een flesje water, fruit of een boterham mee als je ergens naartoe gaat. Ga op een feestje ver weg van de hapjes staan.
Omgaan met trek in snoep
Heb je zin om te snoepen of snacken? Ga dan iets doen waardoor je er niet meer aan denkt.
- Wandelen of de hond uitlaten.
- Naar de buren lopen.
- Iemand bellen.
- Iets lezen.
- Een kop koffie of thee zetten.
- Bewegen, zoals de trap op en af lopen of 10 keer je knieën buigen.
Het kan van alles zijn, als het jou maar helpt. Het is niet erg als het een keer niet lukt om gezond te eten. Geef niet op. Je kunt het daarna gewoon weer opnieuw proberen.
Steun vragen
Het kost veel energie en doorzettingsvermogen om steeds ‘nee’ te zeggen tegen ongezonde keuzes. Maak het jezelf makkelijker door je vrienden, familie en collega's te vertellen over je doelen en op welke manier je deze doelen wilt behalen.
Zo sta je er niet alleen voor en kunnen ze je helpen door bijvoorbeeld geen snoep of suikerrijke dranken meer aan te bieden.
De huisarts kan jou helpen om gezond eten vol te houden. Je kunt hulp krijgen bij gezonder eten van je huisarts, de praktijkondersteuner of een diëtist.
Je kunt bijvoorbeeld afspreken om een paar dagen op te schrijven wat je eet en drinkt. Dit bespreek je samen. Je kijkt wat je kunt en wilt veranderen.
Wanneer professionele begeleiding verstandig is
Soms is op eigen houtje gaan afvallen niet verstandig. Check daarom voordat je begint of je zelf aan de slag kunt gaan of beter hulp kunt zoeken van een professional, zoals een diëtist.
Vind je het moeilijk om het vol te houden? Dan kun je soms meedoen aan een leefstijl-programma.
Je leert hoe je gezond kunt eten, bewegen, ontspannen en slapen. En je leert hoe je dat kunt volhouden, je leven lang.
Je krijgt hulp van een leefstijl-coach, diëtist, fysiotherapeut of oefentherapeut. Je huisarts kan vertellen of jij mee kunt doen.
