Antieke gebakken schroefdraad: van handwerk tot industriële productie

Antieke gebakken schroefdraad is vooral te herkennen aan onregelmatige spoed, een niet-uniforme draadvorm en duidelijke sporen van handmatige bewerking. De vroegste schroefdraad werd niet als moderne metalen bevestiging toegepast, maar in hout gebruikt bij persen en werktuigen.

Schroefdraad werd voor het eerst in Egypte (rond 2500 v. Chr.) gebruikt, vooral bij persen (bijv. wijnpersen). Uit hout gesneden schroefdraad werd voor het eerst in Egypte (rond 2500 v. Chr.) gebruikt voor (olijfolie en wijn-) persen. Archytas van Tarentum (428 v.Chr. - 347 v.Chr.) wordt algemeen beschouwd als de uitvinder van de schroefdraad. Archytas van Tarentum (428 v.Chr. - 347 v.Chr.) zou er de Griekse (her)uitvinder van zijn.

De vroegste toepassingen van schroefdraad

Mogelijk bestond ze al vroeger in Egypte. Ze werd gebruikt voor landirrigatie en om lenswater van schepen te verwijderen. Archimedes (287 v.Chr. - 212 v. Chr.) gebruikte het schroefprincipe in zijn beroemde spiraal om water op te vijzelen. De Romeinen gebruikten de schroef van Archimedes om mijnen te draineren.

Ze werd in de eerste eeuw na Christus in ‘Mechanica’ van Heron uit Alexandria beschreven. Bij de Romeinen werd ook een schroef als slot gebruikt om een grendel of deurbalk vast te zetten. De moer was in de deur bevestigd. De sleutel (balanagra) paste nauwkeurig op het schroefhoofd.

De betekenis en herkomst van het woord schroef

Ons woord ‘schroef’ komt via het oud Franse escroue van het Latijnse scrofa, net als het Engelse screw. Een geschrift uit 1477 vermeldt al een schruyve. In 1567 werd geschreven dat ‘De persse [is] … van bouen vast gemaect met spien, sluetelen, vysen, oft scroeuen.’

De klassiek Latijn betekenis van scrōfa is (wijfjes)varken. Later ook (varkens)vagina en gat. Een vroeger soms gemaakte link met de schroefdraadvormige varkensstaart is minder waarschijnlijk. Sinds de 18e eeuw spreekt men ook van moeder- of moerschroef, ‘schroefmoer’ en vader- of vaarschroef. Vandaar onze moer.

In het Zuid-Nederlands spreekt men van vijs (oud Franse ‘vis’), herkenbaar in vijzel. Als klemwerktuig is het woord een onderdeel van bankschroef en duimschroef. De schroefdraad wordt hier gebruikt om iets te verplaatsen en druk uit te oefenen.

Hoe antieke schroeven met de hand werden gemaakt

De vroegste schroeven werden met de hand gemaakt, geen twee schroeven waren gelijk. Het in vorm vijlen van de schroefdraden op een staafje was tijdrovend en maakte schroeven zeer duur. Van kop tot draad kenmerken vele vijlsporen dit oude handwerk.

Spoed (de verplaatsing van de schroefdraad bij één omwenteling) en draadvorm waren onregelmatig. Een handmatig vervaardigde schroef kon daardoor afwijken van een andere schroef die op het oog vrijwel identiek leek. Ook de passing tussen schroef en moer was afhankelijk van het individuele handwerk.

Herkenbare kenmerken van oud handwerk

• duidelijke vijlsporen van kop tot draad;
• onregelmatige spoed;
• een niet-uniforme draadvorm;
• verschillen tussen afzonderlijke schroeven;
• een tijdrovende en kostbare productie;
• een bevestiging die niet volgens een gestandaardiseerd profiel is gemaakt.

De helmkit heeft bijvoorbeeld schroefjes met een moderne kop en schroefdraad. Dit wijkt echt af van niet machinaal gemaakte bevestiging. Bij het beoordelen van een oud object kunnen dergelijke productiekenmerken daarom belangrijker zijn dan alleen de algemene vorm.

De overgang naar metalen schroeven

Waarschijnlijk is de eerste metalen schroef uitgevonden door een Duitse klokkenmaker rond 1513. De Duitse mijnbouwingenieur Agricola beschreef in 1556 hoe metalen schroeven werden toegepast als beter alternatief voor spijkers.

In 1586 maakte Jacques Besson, hofingenieur voor Charles IX van Frankrijk het eerste schroefsnijapparaat. Na makers van wetenschappelijke instrumenten zoals microscopen, ontwierpen ook klokkenmakers en wapensmeden schroefsnijmachines.

De eerste metalen schroeven waren bijzonder nuttig in toepassingen waarin een nauwkeurige, demonteerbare en sterke verbinding nodig was. Klokken, wetenschappelijke instrumenten, wapens en harnassen vroegen om bevestigingsmiddelen die meer controle boden dan spijkers.

Van schroefsnijapparaat naar massaproductie

Antoine Thiout introduceerde rond 1750 een draaibank met een schroefaandrijving. In 1760 dienden de Engelse broers Job en William Wyatt een patent in voor het eerste automatische schroefsnijapparaat. Hun machine kon 10 schroeven per minuut afsnijden.

In 1770 vond de Engelse instrumenten maker Jesse Ramsden (1735-1800) de eerste goedwerkende schroefdraad-snijdende draaibank uit. Landgenoot Henry Maudslay (1771-1831) vond in 1797 een grotere uit waarmee schroeven in massa konden gemaakt worden. In Amerika vond David Wilkinson in 1798 soortgelijke massaproductiemachines uit.

Door deze machines veranderde niet alleen de snelheid van de productie, maar ook de onderlinge uitwisselbaarheid van schroeven en moeren. Het handmatig vijlen van elke draad afzonderlijk maakte geleidelijk plaats voor gecontroleerd snijden met machines.

Standaardisering van schroefdraad

De Brit Sir Joseph Whitworth is de bedenker van een universele schroefdraad (1841) en standaard. Later is deze tot British Standard verheven. Een universele standaard maakte het mogelijk om schroeven en moeren volgens vaste maten en profielen te vervaardigen.

Het verschil tussen vroeg handwerk en latere industriële productie is daardoor goed zichtbaar. Bij oude handgemaakte exemplaren zijn spoed en profiel vaak onregelmatig, terwijl gestandaardiseerde schroefdraad bedoeld is om onderdelen onderling te laten passen.

De schroevendraaier en het gebruik bij harnassen

Ten noorden van het Bodenmeer in Duitsland ligt de burcht Wolfegg. In de bibliotheek ligt een 15e-eeuws boekwerk met de eerste beschrijving van de schroevendraaier.

De schroeven waren vooral nodig voor harnassen, maar later ook voor mechanische onderdelen van schietwapens waarvoor wapensmeden de schroevendraaier rond 1740 verder ontwikkelden. De ontwikkeling van de schroef en die van het passende gereedschap verliepen daardoor samen.

Schroefdraad in antieke voorwerpen herkennen

Een eerste kenmerk is de vorm. Van een kabinet is dat heel specifiek, maar ook een 18e eeuws schoteltje onder een kopje heeft een specifieke vorm. Veel objecten worden met goede en slechte bedoelingen nagemaakt, nu en ook in het verleden.

Door de schaarste van antieke kabinetten kwamen er goede kopieën. Als antiek een wat hogere waarde heeft en het de moeite loont om een goede kopie te (laten) maken dan gebeurt dat ook veelvuldig. Met alleen de vorm kan je dus geen betrouwbare datering maken.

Als tweede kijk ik naar kenmerken die de productiemethode verraden. Bijvoorbeeld; elk chinees kopje en schoteltje is gedraaid op een pottenbakkersdraaischijf, hier kan je dus de concentrische ringen in de klei zien. De helmkit heeft bijvoorbeeld schroefjes met een moderne kop en schroefdraad.

Als derde kijk ik naar leeftijdskenmerken. Voor hout, tin en koper/messing heet dat patin of patina. Ook merken verraden de leeftijd in veel gevallen. Het soort merk is vaak een duidelijk kenmerk voor datering.

Als vierde kijk ik naar de kleur. Bepaalde kleuren of pigmenten zijn niet ontwikkeld in een bepaalde tijd. Kleuren zijn ook in de mode. Uiteraard zijn dit geen ijzeren regels; er zijn altijd uitzonderingen in kleurgebruik.

Als laatste ‘kenmerk’ om een object op zijn ouderdom te beoordelen gebruik ik gezond verstand en ervaring. Gezond verstand moet ik gebruiken als alle kenmerken wegvallen. De omstandigheden waarin ik het object aantref maken dat ik wel eens achterdochtig kijk naar een object.

Productiesporen als datering

Oude en tijdrovende productietechnieken kunnen de ouderdom van een object ondersteunen. Alles is met de hand gemaakt en verbindingen zijn doorgaand pen-gat en zwaluwstaart. Latere meubels zijn verlijmd of er zijn metalen delen gebruikt voor de constructie.

Een la in een kast heeft de zwaluwstaart verbinding aan de achterzijde en bij de bevestiging van het voorpaneel met de la zelf. Dergelijke constructiekenmerken kunnen samen met de schroeven, schroefgaten en overige metalen onderdelen worden beoordeeld.

Het is eigenlijk ‘aanvullend bewijs’ . Dus bij het dateren van en object wordt ook de kleur meegenomen in de beoordeling. Eigenlijk gebeurt alles ongeveer gelijkertijd als ik een object beoordeel maar dit zijn wel de componenten waar ik standaard bij langs ga.

Houten schroefdraad en antieke gereedschappen

Twee houten schroefdraadsnijders (ook wel thread box of screw box genoemd), klassiek gereedschap waarmee vroeger houten schroefdraad werd gesneden in rondhout.

Een dergelijk gereedschap hoort bij de oudere techniek waarbij houten schroefdraad niet met industriële machines, maar met handgereedschap in rondhout werd aangebracht. De kwaliteit van het resultaat hing af van de vorm van de snijder, het gekozen hout en de vaardigheid van de maker.

Antieke metalen schroefdraad in gereedschap

Een antieke hoefsmid bankschroef (of staartbankschoef genoemd) van gesmeed staal heeft een grove, diepe schroefdraad die bedoeld is voor enorme kracht. De klinknagelconstructie en het smeedwerk wijzen op een bankschroef uit de periode ± 1880-1915.

Als klemwerktuig wordt de schroefdraad gebruikt om iets te verplaatsen en druk uit te oefenen. De bankschroef laat daardoor een andere functie van schroefdraad zien dan een kleine bevestigingsschroef: niet het verbinden van onderdelen staat centraal, maar het gecontroleerd uitoefenen van grote kracht.

Een antieke vetspuit kan eveneens een bruikbaar voorbeeld zijn van functionele metalen schroefdraad. Alle originele onderdelen zijn aanwezig. Schroefdraad nog perfect.

Oude schroefdraden meten en identificeren

Een antieke filetta schroefdraad-tabel uit ca jaren '50 is een technische schuifmal, vervaardigd uit metaal, die gebruikt wordt voor het meten en identificeren van diverse schroefdraden. Het instrument toont uitgebreide technische gegevens.

Twee antieke amerikaanse schroefdraad‑snijders / thread gauge, vrijwel zeker een starrett‑type uit de periode 1885-1920. Ze werden gebruikt door machinisten om schroefdraadprofielen, spoed en vorm te controleren.

Een uitgebreide set tappen en snijplaten is ideaal voor metaalbewerking en het maken of repareren van schroefdraden. De set wordt geleverd in een stevige houten kist, wat zorgt voor een georganiseerde opslag en gemakkelijk transport.

Een vintage little giant no. 101 Schroefplaat tap- en matrijzenset is een compleet gereedschap voor het snijden van schroefdraad. De set bevat diverse tappen en matrijzen in verschillende snijmaten, zoals 5/16, 3/8, 7/16, 1/2 en 5/8 inch.

Schroefdraad als onderdeel van antieke objecten

Antieke voorwerpen met schroefdraad kunnen uiteenlopende functies hebben. Een antieke laboratorium gaskraan circa 1925 is een plugkraan met 3/8" bsp gasdraad muur aansluiting, een doorlaat van 8mm en een totale lengte van 49mm.

Ook traploperhouders, handvatten, katrollen en instrumenten kunnen schroefdraad bevatten. Een rood bakelieten handvat met bijbehorende montage onderdelen bestaat uit een metalen as met schroefdraad en twee zeskantmoeren.

Bij een bodemvondst kan een ontbrekende schroef aanwijzingen geven over de oorspronkelijke werking van een object. Vermoedelijk mist er een schroef aan de onderkant; werd gebruikt voor sluiting doodskist.

Antieke gebakken schroefdraad onderscheiden van moderne replica’s

De aanwezigheid van schroefdraad bewijst op zichzelf niet dat een voorwerp antiek is. Veel objecten worden met goede en slechte bedoelingen nagemaakt, nu en ook in het verleden. Een moderne schroef in een oud ogend object kan juist wijzen op een latere reparatie, restauratie of vervanging.

De helmkit heeft bijvoorbeeld schroefjes met een moderne kop en schroefdraad. Dit wijkt echt af van niet machinaal gemaakte bevestiging. Bij een beoordeling moeten daarom de vorm, productiemethode, patina, merken en context gezamenlijk worden bekeken.

• Controleer of de draadregelmaat past bij de vermeende ouderdom.
• Let op vijlsporen en andere sporen van handwerk.
• Bekijk of kop, gleuf en draad uit dezelfde productiefase lijken te komen.
• Vergelijk de schroef met de moer of het schroefgat waarin zij hoort.
• Let op patina, slijtage en mogelijke latere vervanging.
• Beoordeel het volledige object en niet alleen één schroef.

Praktische omgang met oude schroeven

Gebruik het juiste, goed passende formaat schroevendraaier. Wanneer een schroefgat door slijtage te groot werd kan je het gat groter boren en er een deuvel in slaan om hierin een nieuw gat te boren.

Er bestaan one way (eentoerige) of veiligheidsschroeven die inbraakveilig zijn voor sloten en deuren. Je kan ze er in, maar niet er uit draaien.

Vastzittende schroeven losmaken

Vastzittende schroeven los krijgen: geef er een paar tikken op of gebruik een slagschroevendraaier verhit de kop met een soldeerbout. De schroef zal wat uitzetten en na afkoeling weer krimpen. En dan lukt het vaak wel.

De schroef in natuur en techniek

In de natuur komt een schroef-en-moer beenverbinding voor bij de Papua-kever, ze maakt een rotatiebeweging mogelijk. Schroeven zitten in ons DNA. Of tenminste de helixvorm.

De schroef is daarmee niet alleen een historisch werktuig en bevestigingsmiddel. Het schroefprincipe komt terug in persen, wateropvoer, mijnbouw, sloten, klemwerktuigen, meetgereedschappen en natuurlijke constructies.

tags: #antieke #gebakken #schroefdraad